اردشیر پشنگ

روابط بین الملل. سیاست خارجی و مسائل خاورمیانه با نگاه ویژه بر عراق

 
مالکی تنها، تنها کاندیدای مطلوب کردها
نویسنده : اردشیر پشنگ - ساعت ۱۱:٥٠ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ۱٩ امرداد ۱۳۸٩
 

روزنامه فرهیختگان/ سه شنبه ١٩ مرداد/ صفحه ١٠:

اردشیر پشنگ: بن‌بست سیاسی عراق وارد ششمین ماه خود شده است و هنوز دورنمای روشنی از تشکیل دولت جدید این کشور برای ناظران و مردم آن قابل تصور نیست.

این تاخیر بلندمدت و عدم توافق گروه‌های عراقی حتی کار را به جایی کشاند که 15 عضو شورای امنیت هفته گذشته طی بیانیه‌ای از عراقی‌ها خواستند در سریع‌ترین زمان ممکن معضل سیاسی کنونی خود را حل نمایند. کردها هم که به‌عنوان یکی از چهار ائتلاف عمده پیروز در انتخابات شناخته می‌شوند طی ماه اخیر دست به یک زنجیره فعالیت‌ها و دیدارهای دیپلماتیک در داخل و خارج عراق زده‌اند. سفر بارزانی به ترکیه و اروپا، اعزام هیاتی به واشنگتن، دعوت از رهبران مختلف عراقی و نیز دیپلمات‌های ارشد غربی برای حضور و گفت‌وگو در اربیل و همچنین اعزام گروه مذاکره‌کننده کرد به بغداد برای سومین‌بار ازجمله این اقدامات دیپلماتیک آنها بوده است؛ فعالیت‌هایی که با هدف کاستن از فشارهای منطقه‌ای و نزدیک‌کردن دیدگاه‌های آمریکا و اروپایی‌ها به خود و در نتیجه گرفتن امتیازات بیشتر در جریان تقسیم قدرت در عراق شدت بیشتری به خود گرفته است. در همین راستا روز یکشنبه نوری مالکی برای چندمین‌بار به اربیل رفت و با مسعود بارزانی رئیس حکومت منطقه‌ای کردستان به بحث و گفت‌وگو درخصوص دولت آتی عراق پرداخت.

این دو رهبر عراقی در پایان گفت‌وگوهای خود در یک کنفرانس خبری مشترک شرکت کردند و طی آن مسعود بارزانی اعلام کرد کردها مخالف تداوم نخست‌وزیری مالکی نیستند و در مقابل مالکی هم اعلام کرد هیچ گروه یا فردی نمی‌تواند مانع اجرای ماده 140 قانون اساسی شود. این ماده قانونی برای کردها به مثابه یک اصل اساسی غیرقابل خدشه است که طی آن باید دولت مرکزی عراق با همراهی سازمان‌های بین‌المللی زمینه انجام یک رفراندوم در شهرهای کرکوک، موصل و مناطقی از استان دیاله (خانقین) و تکریت، برای تعیین سرنوشت خود را فراهم سازد.
مالکی و کردها
هرچند نوری مالکی در دوران نخست‌وزیری خود با مانع‌تراشی‌های بسیار مانع از اجرای ماده 140 قانون اساسی شد و مدام عمل به آن را به تاخیر انداخت و هرچند کردها اعلام داشته‌اند که همزمان با هر سه ائتلاف عربی عراقی مشغول مذاکره بوده و تاکید خاصی روی کاندیدای نهایی نخست‌وزیری ندارند اما در عمل ناگفته پیداست که برای کردها در میان گزینه‌های موجود و مدعی صدارت وزیران عراق، شخص مالکی بهترین فرد ممکن است. مالکی اگرچه گزینه ایده‌آل کردها نیست اما در میان گزینه‌های موجود بهترین گزینه محسوب می‌شود این بدین معنی است که کردها در بین انتخاب‌های خود گزینه‌های بد، بدتر و بدترین‌ها را در پیش‌رو دارند و مالکی اگرچه گزینه مطلوبی نبوده اما در کل با توجه به اهداف و منافع کردها کمترین آسیب ممکن را می‌تواند وارد سازد. اما علت این حمایت ضمنی و استقبال کردها از مالکی چیست؟
قبل از اشاره به هر مساله دیگر باید به قیاس مالکی با دیگر کاندیداهای موجود نخست‌وزیری پرداخت؛ مدعی اول ایاد علاوی رهبر ائتلاف العراقیه است. علاوی عربی شیعه، سکولار و با گرایش‌های ناسیونالیستی شدیدی است و هرچند طی ماه‌های اخیر بارها به کردستان سفر کرده و از همراهی ائتلاف همپیمانی کردستان با گروه خویش استقبال کرده است، اما در برابر دو خواسته روشن کردها یعنی تداوم نخست‌وزیری کردها و عمل به ماده 140 موضع حمایتی روشنی نگرفته است و حتی از مواضع برخی از اعضای گروهش پیداست که این ائتلاف تحت هیچ شرایطی حاضر به پذیرش خواسته کردها درخصوص ماده 140 نیستند. انتخاب علاوی به نخست‌وزیری همچنین باعث می‌شود تا با توجه به رابطه نزدیک وی با کشورهای عرب منطقه یک جو هماهنگ داخلی – منطقه‌ای قدرتمند علیه کردها ایجاد شود و این بدان معناست که کردها برای رسیدن به خواسته‌های خود باید هزینه‌های گزاف‌تری داده که حتی معلوم نباشد آیا سرانجام کار به آن خواهند رسید یا خیر!
کاندیدای محتمل دیگر ابراهیم جعفری رئیس ائتلاف ملی عراق است، ائتلافی که از دو جریان صدر و مجلس اعلای اسلامی عراق تشکیل یافته است. در رابطه با این ائتلاف باید گفت کردها بیشترین هماهنگی و همراهی و نیز بالاترین اعتماد را به اعضای مجلس اعلای عراق و شخص عمار حکیم دارند چراکه در چند دهه اخیر همپیمان سنتی یکدیگر محسوب می‌شوند. علی‌رغم این نزدیکی و حتی موافقت چندباره رهبران این گروه برای رسیدن کردها به خواسته‌هایشان، اما به دلیل افول آنان در انتخابات اخیر دارای یک وزن سیاسی قابل توجه نیستند و حتی در ائتلافی که در آن حضور دارند نسبت به جریان صدر دست پایین‌تری داشته و از 70 کرسی این ائتلاف فقط دارای 30 کرسی هستند. گروه قدرتمندتر این ائتلاف جریان صدر است که بارها مخالفت خود را با دستیابی کردها به کرکوک اعلام داشته و خیلی روی گشاده‌ای برای حضور پررنگ‌تر کردها در عراق از خود نشان نداده‌ است. شخص ابراهیم جعفری نیز ازجمله افرادی است که کردها به شدت با وی مخالف هستند چراکه در زمانی که نخست‌وزیر عراق بود، سیاست‌ها و مواضع ضدکردی آشکاری اتخاذ کرد به نحوی که کردها در کنار اعضای مجلس الدعوه زمینه‌های برکناری وی و روی کار آمدن مالکی را فراهم ساختند.
با این اوصاف کردها از انتخاب فرد دومی از ائتلاف دولت قانون نیز به‌جای مالکی استقبال نمی‌کنند، چراکه اینک اعضای ائتلاف ملی فقط مخالف نخست‌وزیری شخص نوری مالکی هستند نه دیگر اعضای حزب و ائتلاف متبوع وی و چنانچه مالکی کوتاه آمده و فرد دیگری را از حزبش جایگزین خود کند احتمال ایجاد یک اجماع و موج عربی گسترده در برابر خواسته‌های کردها باز هم قوت می‌گیرد. لذا مالکی که اینک تنهاتر از هر زمان دیگری بوده و هیچ‌یک از ائتلاف‌ها و احزاب عربی و حتی کشورهای عربی منطقه روی خوشی به وی نشان نمی‌دهند بهترین گزینه ممکن و پیش‌روی کردها محسوب می‌شود.
لذا کردها در روزهای اخیر خواهان تقویت جریانی داخلی، منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای هستند که مالکی را همچنان بهترین گزینه موجود برای ریاست دولت آتی این کشور می‌پندارند، این جریان داخلی شامل ائتلاف دولت قانون و ائتلاف همپیمانی کردستان است که تلاش می‌شود تا گروه‌های کوچک‌تری مانند حزب جواد بولانی به آن اضافه شود. در سطح منطقه این جریان شامل همسایگان غیرعرب عراقی است چراکه حتی سوریه به نوعی موافق روی کار آمدن ایاد علاوی است و جریان فرامنطقه‌ای آن، دولت آمریکاست که هرچند بارها از عدم دخالت خود در مسائل سیاسی داخل عراق خبر داده است، اما بنا به وجود شواهد و ادله مختلف و اظهارنظر برخی مقامات بلندپایه عراقی واشنگتن نیز خواهان ادامه نخست‌وزیری مالکی است، چراکه وی را فردی قدرتمندتر از بقیه برای رهبری عراق می‌پندارد. آمریکایی‌ها به کمک مالکی بود که توانستند گروه مسلح صدر را خلع سلاح کرده و حتی رهبر این جریان را تحت تعقیب قضایی قرار داده و در نتیجه موفق به خروج از عراق کنند.
گروه دیپلماتیک کردها در بغداد
کردها به‌دنبال اقدامات زنجیره‌ای خود طی یک ماه اخیر برای بار سوم هیات مذاکره‌کننده خود به رهبری دکتر فواد معصوم را عازم بغداد کرده‌اند تا به هر سه ائتلاف ملی عراق، دولت قانون و العراقیه به بحث و مذاکره بپردازد. گفته می‌شود این‌بار هیات دیپلماتیک کردها طرحی را برای خروج از بن‌بست سیاسی فعلی عراق ارائه می‌کند. این طرح دارای 20 بند بوده و به دو بخش کلی تقسیم می‌شود. بخش نخست به روابط اربیل– بغداد مرتبط بوده و مسائلی همچون پیگیری ماده 140 قانون اساسی، وضعیت نیروهای پیشمرگه، چگونگی انعقاد قراردادهای بین‌المللی در حوزه نفت و کیفیت قدرت حکومت منطقه‌ای کردستان را شامل می‌شود و بخش دوم  راهکارهایی را برای حل معضل کنونی سیاسی عراق شامل می‌شود که مهم‌ترین وجه تمایز آن با پیشنهادهای پیشین کردها، تاکید آنان بر وارد کردن گروه‌های کوچک‌تر در دولت آتی این کشور است. کردها در «مواضع اعلامی» خود از ورود به بحث نخست‌وزیری امتناع می‌کنند (البته به‌طور قطع این مساله در مواضع اعمالی آنها می‌تواند متفاوت باشد) و لذا با هر سه جریان به بحث و گفت‌وگو می‌پردازند تا نهایتاً ببینند که توافق نهایی بین کدام دو گروه از این سه گروه به وقوع می‌پیوندد. این مساله نشان می‌دهد که به احتمال زیاد سفر دیپلماتیک هیات کردی نخواهد توانست تاثیر چندانی بر معضل فعلی عراق بگذارد. چراکه مشکل اول مساله انتخاب نخست‌وزیر است و تا این موضوع روشن نشود نمی‌توان وارد مسائل دیگری همچون روابط اربیل– بغداد شد.
حال با تمام این اوصاف همانگونه که تاکید شد گزینه مطلوب کردها برای نخست‌وزیری شخصی به غیر از نوری مالکی نخواهد بود و بهترین دولت ائتلافی نیز تداوم ائتلاف فعلی حاکم بر عراق، یعنی اپوزیسیون‌شدن العراقیه - و حتی جریان صدر- است که البته هریک از این دو سناریوی مطلوب، مسیر صعب‌العبوری پیش‌روی خود دارند. حال باید همچنان منتظر ماند تا اینکه دید نهایتا کدامیک از گروه‌های موجود عراقی به توافق می‌رسند و سپس به احتمال زیاد ائتلاف همپیمانی کردستان را تبدیل به ضلع سوم دولت آتی می‌کنند.
* پژوهشگر خاورمیانه و مسائل عراق و دانشجوی کارشناسی‌ارشد روابط بین‌الملل دانشگاه تهران