اردشیر پشنگ

روابط بین الملل. سیاست خارجی و مسائل خاورمیانه با نگاه ویژه بر عراق

 
افول کردها در عراق فدرالی
نویسنده : اردشیر پشنگ - ساعت ٢:٢۸ ‎ب.ظ روز یکشنبه ٢٦ اردیبهشت ۱۳۸٩
 

روزنامه فرهیختگان/ یکشنبه ٢۶ اردیبهشت ١٣٨٩/ صفحه ١٠:

 

  اردشیر پشنگ: دومین دوره انتخابات پارلمانی عراق پس از سقوط حکومت بعثی دارای تمایزات و نتایج متفاوتی چه از نظر شکلی و چه از نظر تشکیل گروه بندی­ها و ائتلافهای مختلف نسبت به دوره­ی پیشین بود. در این بین کاهش محسوس قدرت کردها در هرم قدرت در بغداد که عمدتاً ناشی از عدم اجماع آنها در پیش از انتخابات بود، یکی از نتایج اولیه این انتخابات بوده است. با این حال در اوایل هفته گذشته رهبران کرد خبر از تشکیل فراکسیون فراگیر کردها دادند اما این اجماع دیرهنگام به قولی نوشدارویی بعد از مرگ سهراب است. چرا که تشکیل فراکسیون کردها در پیش از انتخابات بسیار حیاتی­تر بود.


ویژگی­های انتخابات اخیر عراق:

افزایش تعداد کرسی­های پارلمانی از 275 به 325 کرسی، برگزاری انتخابات بر اساس نوعی الگوی الکترالی شبیه مدل انتخابات ریاست جمهوری آمریکا، افزایش قدرت نخست وزیری، کاهش قدرت رییس جمهوری و تفویض اختیارات بیشتر برای رهبران نواحی فدرال عراق و استانداران، آشتی اعراب سنی با انتخابات، قدرت گیری پان عراقی­های سکولار و ایجاد تنوع و یا عدم اجماع در میان گروه­های کرد و شیعی و کاهش مشارکت کلی در انتخابات اخیر از جمله ویژگی­ها و تمایزات این انتخابات نسبت به دوره قبل می­باشد.

در این بین عدم اجماع داخلی و حضور ائتلاف­ها و گروه­های مختلف در میان شیعیان و کردها از جمله مسائل مهمی شد که زمینه ساز پیروزی اولیه گروه سکولار العراقیه با رهبری ایاد علاوی را فراهم ساخت. هرچند تشکیل فراکسیون گسترده شیعی پس از انتخابات باعث تحت الشعاع قرار گرفتن العراقیه شده است و کاندیدای این فراکسیون به احتمال زیاد نخست وزیر آتی عراق خواهد گردید.

اما گروه­های کرد نیز که در اوایل هفته قبل خبر از تشکیل یک فراکسیون کردی با حضور هر چهار ائتلاف و حزب دارای کرسی در پارلمان دادند نسبت به دوره­ای پیشین دچار افول محسوسی گردیده­اند که این افول می­تواند پیامدهای خود را در فرآیند تقسیم و تسهیم قدرت و یا در موارد بسیار حساسی چون چگونگی اجرای ماده­ی 140 قانون اساسی که برای تعیین سرنوشت شهر کرکوک وضع شده است، خود را نشان دهد. حال در ادامه ریشه­ها و علل این افول محسوس کردها بررسی می­شود:

1-قانون جدید انتخابات:

هرچند کردها طی چندین دور مذاکرات از تمام ظرفیت­های خود برای ایجاد تغییر در قانون جدید انتخابات سود بردند و دوبار با رد آن مانع از تصویب آن شدند اما نهایتاً در برابر فشارهای داخلی که به نوعی حمایت بین المللی برای برگزاری هرچه سریع­تر انتخابات را بدنبال خود داشت، تسلیم شده و با وارد شدن حداقل تغییرات مورد نظرشان در پیش نویس این قانون جدید، موجبات تصویب آن را فراهم ساختند.

همانطور که اشاره شد در این دوره نوعی الگوی الکترالی شبیه الگوی انتخابات ریاست جمهوری امریکا انتخاب شده بود که بر این اساس بر طبق آخرین سرشماری انجام شده بنا به جمعیت هر استان و شهری، از پیش تعدادی کرسی را برای آن تعیین کرده بودند لذا در هر استان یا شهری افراد یا ائتلاف­ها می­بایست به عدد مورد نظر جهت گرفتن کرسی پارلمانی دست می­یافتند. بطور مثال در کرکوک هر 31 هزار رای به نشانه یک کرسی در نظر گرفته شده بود.

در نتیجه یکی از ملزومات شرکت در چنین سبکی از انتخابات بخصوص در مناطق چند قومی و فرقه­ای، اجماع و همراهی گروه­های کوچک­تر در قالب یک ائتلاف گسترده­تر است تا بدین ترتیب بتوانند از حداقل آرای خود بیشترین نتایج را بدست آورند کاری که در خصوص کردها عکس آن صادق شد. بطور مثال حزب گوران (تغییر) توانست مجموعاً کمی بیش از چهار درصد از کل آرای انتخابات عراق را بدست آورد اما این حزب فقط موفق به کسب هشت کرسی یعنی حدود دو درصد کرسی­های پارلمان گردید. در حالیکه به نسبت آرای خود می­بایست حدود 13 تا 15 کرسی را بدست می­­آورد. این مسئله برای سایر گروه­ها و ائتلاف­های کردی نیز رخ داده است. اما برعکس ائتلاف العراقیه که متشکل از گروه­های سنی و شیعه سکولار بود توانست بر اساس همین الگوی انتخاباتی با حداقل آرا بیشترین نتایج را کسب کند چراکه در اکثر مناطق چند قومی یا مذهبی توانست یک اجماع فراگیر درونی را ایجاد کرد. بر اساس همین سیستم انتخاباتی در استان کرکوک که یکی از مناقشه انگیزترین مناطق عراق است العراقیه با 211 هزار رای توانست شش کرسی پارلمانی بدست آورد در حالیکه کردها با بیش از 280 هزار رای همان میزان کرسی را از آن خود نمودند چراکه در کرکوک علاوه بر شخصیت­های مستقل 9 حزب و ائتلاف کردی با یکدیگر به رقابت برخاسته بودند. البته این نکته را نیز نباید از ذهن دور داشت که سی صندوق مهم کردها که حاوی ده­ها هزار رای بوده است از سوی کمیسیون عالی انتخابات عراق باطل اعلام گردید.

2-کاهش مشارکت مردم در انتخابات:

در این خصوص باید گفت که میزان مشارکت در منطقه کردستان از دیگر نقاط عراق در انتخابات اخیر بیشتر بوده است اما این میزان مشارکت نسبت به دوره پیشین دچار افول شده است و رهبران و احزاب کرد نتوانستند یکبار دیگر بسیجی گسترده و فراگیر را در کل کردستانات ایجاد کنند.

بر اساس یک منطق در جامعه شناسی سیاسی، هرگاه جوامع و یا دولت­ها از یک دوره­ی زمانی احساسی وارد یک دوره­ی زمانی توام با آرامش و به نوعی همراه با فرآیند توسعه شوند یکی از نتایج چنین وضعیتی، کاهش حساسیت­های سیاسی مردم آن جامعه است که خود را در میزان مشارکت در انتخابات نیز نشان می­دهد. این مسئله می­تواند یکی از علل اصلی کاهش مشارکت کردها نسبت به دوره­ی پیشین ­باشد. ایجاد این احساس که دیگر با سقوط بعثی­ها جنایاتی مانند انفال (کشته شدن 182 هزار کرد عمدتاً غیر نظامی توسط صدام در خلال 1987 تا 1989) و یا حمله شیمیایی به حلبچه رخ نخواهد داد باعث فروکش شدن تب شدید حساسیت نسبت به دولت مرکزی و سایر گروه­های قومی و مذهبی عرب در میان کردها شده است.

از دیگر علل کاهش مشارکت می­توان به میزان کارآمدی دولت محلی کردستان اشاره کرد. هرچند سطح توسعه و پیشرفت در کردستان عراق قابل قیاس با سایر مناطق به نوعی دچار بحران عراق نیست. اما انتقاداتی جدی در این خصوص نیز  به این دولت وارد است. حزب گوران با رهبری نوشیروان مصطفی از جمله منتقدین جدی سیاست­های دو حزب عمده عراقی به رهبری بارزانی و طالبانی است. گوران در انتخابات محلی سال گذشته در کردستان توانست 25 درصد کرسی­های پارلمان را از آن خود کند. رسانه­ها و طرفداران این حزب و همچنین برخی گروه­های اسلامگرای کرد رویه­ای چالشی و انتقادی را در قبال احزاب حاکم در کردستان در پیش گرفته­اند که این امر به نوعی موجب ایجاد اختلافات در بین کردها و تسری آن به مردم شده است. و از جمله عوامل تاثیر گذار در کاهش مشارکت مردم محسوب می­گردد.

3-عدم اجماع گروه­های کرد:

همانطور که در ابتدای این نوشتار اشاره شد کردها پیش از انتخابات نتوانستند در میان خود به یک اجماع داخلی برسند. این اجماع در چهار استان تمیم (کرکوک)، نینوا (موصل)، دیاله و بغداد حیاتی­تر به نظر می­رسید چراکه در این مناطق جمعیت­های غیر کرد از جمله اعراب شیعی، سنی و ترکمن نیز حضور داشتند. به غیر از شخصیت­های مستقل، بیش از ده حزب و ائتلاف کرد در انتخابات شرکت کردند که نهایتاً تنها چهار حزب و ائتلاف موفق به کسب کرسی شدند. ائتلاف همپیمانی کردستان که متشکل از حزب اتحادیه میهنی به رهبری طالبانی و حزب دموکرات به رهبری بارزانی است 43 کرسی، حزب گوران هشت کرسی، اتحاد اسلامی کردستان چهار کرسی و جماعت اسلامی کردستان دو کرسی را از آن خود کردند.

کردها که در مذاکرات خود با دیگر گروه­های عراقی همواره مدعی و خواهان تسلط کامل بر کرکوک و بخش­هایی از موصل و دیاله هستند به دلیل عدم اجماع داخلی بین خود دچار تشتت آرا و عدم انسجام شدند اینان در کرکوک تنها شش کرسی از 12 کرسی، در موصل هشت کرسی از 31 کرسی،  در دیاله یک کرسی از 13 کرسی را بدست آوردند و در بغداد هم از 68 کرسی هیچ کرسی را کسب نکردند.

4-مشارکت اعراب سنی در انتخابات:

از دیگر علل افول آرای کردها مشارکت جدی اعراب سنی در انتخابات اخیر بود. در هرم جمعیتی عراق شیعیان 60 تا 65 درصد جمعیت کشور را تشکیل می دهند اقلیت­های قومی و مذهبی غیر کرد و عرب هم پنج درصد عراق می­باشند و به نظر می­رسد کردها و اعراب سنی هر کدام حدود 15 تا 20 درصد جمعیت عراق را داشته باشند. این به معنی نزدیکی میزان جمعیت این دو به بکدیگر است. و چون هنوز در عراق مسائل قومی و مذهبی تاثیرات خود را بطور مستقیم و غیرمستقیم بر ساختار و نیز گروه­های شرکت کننده در قدرت دارد؛ از یک رقابت دامنه­دار میان کردها و اعراب سنی برای کسب ضلع دوم از مثلث قدرت در عراق حکایت دارد. که می­تواند در هر دوره بر کیفیت ائتلاف­های عراق و تقسیم پست­های کلیدی تاثیر بگذارد.

5-پشت کردن کردهای شیعه مذهب:

ائتلاف کردها در دوره پیشین انتخابات عراق توانسته بود در استان دیاله که ساکنان آن را کردهای فیلی شیعه مذهب، اعراب شیعی و اعراب سنی تشکیل می­دهند، سه کرسی را بدست آورد و در بغداد نیز که یک اقلیت مهم کرد شیعی در آنجا ساکن هستند سه کرسی کسب کند اما در این دوره که انتظار می­رفت با استقبال بیشتری مواجه شوند تنها یک کرسی را در دیاله بدست آوردند و در بغداد هم هیچ دستاوردی نداشتند. این بدین معنی است که بخش قابل توجهی از آرای کردهای شیعی در سبد احزاب و ائتلاف­های غیر کرد ریخته شده است. و از یک منظر حاکی از قوی­تر شدن هویت ملی عراقی است و از منظر دیگر نشان از برجسته­تر شدن عنصر مذهب به جای قومیت در بین کردهای فیلی شیعی عراق در این دوره از انتخابات است

نتیجه:

کردها در دوره پیشین انتخابات توانسته بودند 58 کرسی از 275 کرسی را بطور مستقیم و با احتساب برخی کرسی­های گروه­های اقلیت حدود 65 تا 70 کرسی را کسب کنند. اما در این دوره بطور مستقیم 57 کرسی از 325 کرسی و با احتساب کرسی­های اقلیت­ها حدود 60 تا 62 کرسی را دشت کرده­اند؛ که با توجه به افزایش تعداد کرسی­های دوره­ی اخیر، دچار کاهش قدرت در پارلمان عراق شده­اند.  

اعلام انصراف از شکایت در خصوص تخلفات انتخاباتی صورت گرفته در استان­های نینوا (موصل) و تمیم (کرکوک) اولین نشانه­های عملی این افول محسوس قدرت کردها در زمانه­ی کنونی عراق است. اگر این واقعیت را نیز در نظر بگیریم که عراق جدید ساختاری فدرالیستی و پارلمان محور دارد، نتیجه خواهیم گرفت که به احتمال زیاد کردها سهم کمتری از قدرت را بدست می­آورند و در مسائل مهمی که مدعی آن هستند از جمله افزودن کرکوک و بخش­هایی از موصل و دیاله به حکومت اقلیم کردستان و نیز گرفتن مجدد پست ریاست جمهوری و یا سرنوشت قراردادهای نفتی یکجانبه­ای که با شرکت­های بین المللی منعقد کرده­اند دارای قدرت چانه زنی کمتری در قبال دولت مرکزی و سایر گروه­های عراقی خواهند شد.