اردشیر پشنگ

روابط بین الملل. سیاست خارجی و مسائل خاورمیانه با نگاه ویژه بر عراق

 
کرکوک شعله های آتشی که از زیر خاکستر سر بر می آورد
نویسنده : اردشیر پشنگ - ساعت ٦:٥۱ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٤ خرداد ۱۳۸٩
 

مقاله تحلیلی فرهیختگان در خصوص تعیین سرنوشت کرکوک در عراق:

سه شنبه 4 خرداد 1389/ صفحه 10:

اردشیر پشنگ: بیش از هفت سال از تغییر ساختار قدرت در عراق می گذرد طی این مدت در سایه سیاستهای تشویقی و دستوری ایالات متحده و همراهی گروههای مختلف عراقی یک دموکراسی نیم بند و لرزان بر این کشور حاکم گشته است، در دو سال اخیر که از حجم معضلات امنیتی عراق به نحو محسوسی کاسته شده است و نیروهای غربی کم کم مناطق تحت سیطره خود را به مقامات محلی و ارتش عراق واگذار می کنند؛ مسئله تعیین سرنوشت برخی مناطق و شهرهای حساس عراقی به سرعت دارای اهمیت روز افزونی می­شود. اما دامنه این اهمیت و حساسیت­ها فقط به مرزهای داخلی عراق محدود نمی­گردند بلکه کشورهای همسایه و منطقه و برخی قدرت­های فرامنطقه­ای را نیز فرا می­گیرد. حال در میان این مناطق چند قومی مذهبی که هریک از اقلیت­های ساکن آن به نوعی مدعی مالکیت بر آن هستند کرکوک دارای بیشترین درجه اهمیت بوده و به مثابه­ی آتشی زیر خاکستر است که شعله­های آن  هر آن بیشتر از قبل در حال زبانه کشیدن­اند.

هشدار بازرانی در خصوص کرکوک

پس از آنکه «طاها اللهیبی» از اعضای بلند پایه لیست العراقیه و نیز «بها الاعرجی» از اعضای گروه صدر در ائتلاف ملی عراق به صراحت با ادعای کردها در خصوص کرکوک به مخالفت پرداختند. «مسعود بارزانی» رهبر حکومت محلی کردستان نسبت به این مواضع، واکنش تندی نشان داده و اعلام داشته است که «دیگر بیش از این نسبت به قضیه کرکوک نرمش نشان نخواهیم داد.»

اللهیبی در این باره گفته بود: «اگر با دقت به تاریخ کرکوک نگاه کنیم می بینیم که این شهر ابتدا متعلق به ترکمن ها بوده است و پس از آن هویتی عربی یافته است.» وی همچنین افزوده بود که «نه تنها اعضای العراقیه بلکه هیچ سیاستمدار عراقی دیگری نیز حاضر نیست که کرکوک را تقدیم کردها کند تا جزئی از حکومت خودمختار محلی کردستان شود.»

«بها الاعرجی» نیز در خصوص ادعای کردها به خبرگزاری­های عربی گفته است: «هرچند ائتلاف همبستگی کردستان یک همپیمان استراتژیک برای ائتلاف ملی عراق محسوب می­شود اما با این مسئله که اجرای ماده 140 قانون اساسی را به عنوان پیش شرط همکاری قرار دهند موافق نیستیم. چگونگی اجرای این ماده بایستی در پارلمان جدید عراق مورد بحث و بررسی و نهایتاً تصمیم گیری قرار بگیرد.»

این مواضع گروه­های مختلف عربی در زمانی بیان می­گردد که نتایج انتخابات اخیر عراق حاکی از افول محسوس کردها بویژه در مناطقی چون کرکوک و دیاله بوده است. اما با تمام این تفاسیر بارزانی که در میان رهبران و مقامات بلند پایه کرد همواره به صراحت لهجه معروف بوده است و در قبال انکار الحاق کرکوک به کردستان مواضع غیر قابل انعطافی گرفته است در گفتگو با روزنامه الحیات عربی چاپ لندن گفته است: «کردها بیش از این نسبت به‌ قضیه‌ی کرکوک نرمش نشان نخواهند داد و بر سر هویت کردی این شهر سازش نخواهیم کرد.» وی همچنین افزوده است: «از زمان تشکیل شورای حکومتی عراق فدرال تا کنون، نسبت به‌ قضیه‌ی کرکوک نرمش زیادی نشان داده‌ایم و بیش از این امکان نرمش نسبت به‌ این قضیه وجود ندارد.» بارزانی تصریح کرده است که قانون اساسی سه‌ راهکار عادی سازی، سرشماری و همه‌پرسی جهت حل مسأله‌ی کرکوک تعیین کرده‌ است و این به‌ معنای جدا سازی کرکوک از عراق نیست، بلکه‌ کرکوک به‌ عنوان شهری عراقی همانند شهرهای هولیر (اربیل)، سلیمانیه‌، انبار و بصره‌ عراقی باقی خواهد ماند. اما حل این قضیه‌ به‌ حل مشکلات بلند مدت عراق کمک خواهد کرد و موانع پیش روی پیشرفت عراق را برمی‌دارد.

بارزانی در خاتمه به خبرنگار الحیات گفته است: «مسأله‌ی اجرای ماده‌ی 140 واضح است و باید طبق قانون اساسی حل شود و هیچ راه حلی خارج از قانون اساسی را قبول نخواهیم کرد چرا که این مردم کرکوک هستند که‌ نسبت به‌ تعیین هویت این شهر باید تصمیم بگیرند اما لازم است که یکبار دیگر اعلام کنم که حقایق تاریخی و جغرافیایی بر این حقیقت که‌ کرکوک بخشی از کردستان است تأیید کرده‌اند و بر سر هویت این شهر نمی‌توان سازش نمود.»

سوابق تاریخی کرکوک:

شهر کرکوک در مرکز استان التمیم در 250 کیلومتری شمال بغداد قرار گرفته است. این شهر از جمله مراکز باستانی واقع در عراق می باشد و باقیمانده ای از شهر تاریخی «آرافا» در پنج هزار سال قبل است. ترکیب قومیتی این شهر از مسائل مورد مناقشه میان گروههای مختلف عراقی و حتی همسایگان این کشور محسوب می شود. و با توجه به میزان اهمیت انرژی در آن از سال 1960 از سوی حکومت­های مرکزی عراق سیاست تعریب (عربی سازی) در آن اعمال شده است امری که در زمان صدام تشدید بیشتری یافت تا بافت جمعیتی کرکوک را به نفع اعراب تغییر دهد.

کردها همواره در قبال این فشارهای دولت­های مرکزی مقاومت کرده­اند و حتی «ملامصطفی بارزانی» رهبر فقید جنبش کردهای عراق در پنج جنگ عمده در برابر ارتش عراق صف آرایی نمود و بارها اعلام نمود که «کرکوک قلب کردستان و خط قرمز کردها است» این گفته وی به مثابه یک قانون نانوشته برای بازماندگانش باقی مانده است که تخطی از آن هرگز در اذهان کردها نگنجیده و معامله بر سر کرکوک را نوعی خیانت و گناه نابخشودنی تبدیل نموده است.

 کردها مدعی اند که همواره در طول تاریخ حائز اکثریت جمعیت در این شهر بوده­اند اما بر اثر تعریب بسیاری از ساکنان اصلی آن مجبور به جلای از وطن شده­اند ،هرچند در سالهای تعریب نیز حداقل نیمی از ساکنان شهر کرد بوده­اند، لذا در سالهای اخیر و بعد از سقوط صدام سعی وافری کرده­اند تا هویت شهر را یکبار دیگر کاملاً کردی کنند. همین ادعا را اعراب و ترکمانان ساکن در شهر نیز می کنند. اما سه انتخابات شورا و پارلمانی انجام شده در خلال سال­های 2005 تا 2010 نشان از تایید ادعای کردها دارد.

اهمیت اقتصادی - سیاسی کرکوک:

از دیگر نکات قابل توجه در خصوص کرکوک وجود مهمترین پالایشگاه نفت و دومین ذخایر عمده نفتی اثبات شده­ی عراق در آن است. چاه نفت «بابا گور گور»  کرکوک در سال 1927 بعد از چاه نفت مسجد سلیمان در ایران دومین چاه نفت بهره برداری شده در خاورمیانه می باشد. پالایشگاه این شهر روزانه 50 درصد نفت صادراتی عراق را از طریق لوله­های نفتی ترکیه به خارج از کشور صادر می کند.

هرچند به لحاظ ژئوپلتیک و عمق استراتژیک برای عراق، کرکوک دارای اهمیت بسیاری است اما آنچه که مشهود است عمده­ی حساسیت­های موجود که باعث تعویق و عدم تعیین سرنوشت این شهر شده است ناشی از اهمیت «ژئواکونومیک» این شهر و استان است. وجود بخش عمده­ای از چاه­های نفت عراقی که منابع کردی این ذخایر را 40 درصد ولی منابع عربی آنرا 12 درصد برآورد می کنند. مهمترین عامل حساسیت برانگیز کرکوک است.

شرکت­های بزرگ نفتی دنیا و منابع قابل اطمینان­تر غربی ادعای هر دو گروه را رد کرده و ذخایر اثباتی این منطقه را حدود 18 تا 24 درصد اعلام می­کنند و با در نظر گرفتن این نکته که عراق مجموعاً ده درصد ذخایر نفت دنیا را در خود دارد به این نتیجه می­رسیم ذخایر نفتی کرکوک به تنهایی دو تا دو و نیم درصد نفت جهان را شامل می­شود و با توجه به قیمت­های کنونی نفت در بازار جهانی، کرکوک به تنهایی سالانه 25 تا 35 میلیارد دلار درامد از فروش نفت خواهد داشت که این مسئله با مرور زمان و بازسازی و توسعه صنعت نفت عراق بیشتر نیز خواهد شد.

ترس گروه­های عربی از این مسئله ناشی می­شود که الحاق کرکوک با این حجم درآمدی به منطقه خودمختار کردستان باعث می­شود که اینان به سمت اعلام استقلال احتمالی پیش روند و بدین ترتیب مشکلات عمده­ای را فراروی عراق جدید قرار دهند. این دغدغه­ی مشترک کشورهای همسایه دارای اقلیت قومی کرد بخصوص ترکیه نیز هست و با توجه به میزان بی­ثباتی موجود در خاورمیانه که به نوعی تهدید کننده امنیت شریان­های حیاتی انتقال انرژی به کشورهای صنعتی است به نظر می­رسد قدرت­های فرامنطقه­ای با رهبری آمریکا نیز در زمانه فعلی چندان مایل به بی­ثباتی بیشتر عراق نیستند و لذا مسئله تعیین سرنوشت این شهر همچنان به تاخیر می­افتد.

البته لازم به ذکر است که دو رهبر عمده کرد یعنی جلال طالبانی و مسعود بارزانی با توجه به واقعیات ژئوپلتیک و مصلحت سنجی­های دیگر بارها اعلام کرده­اند که تمایلی به استقلال و جدایی از عراق را نداشته و کردها می­خواهند در یک عراق متحد و یکپارچه مشارکت جدی داشته باشند.

کرکوک بحرانی بین المللی می­شود؟

پس از مواضع صریح بارزانی در قبال کرکوک که به نوعی بیانگر اعلام موضع تمامی گروه­های کرد عرقی علیرغم داشتن اختلافات جدی با یکدیگر است، «امیر کینانی» از دیگر اعضای ارشد گروه صدر و ائتلاف ملی عراق موضع ملایم­تری گرفته و با بیانی نزدیک به موضع کردها به خبرگزاری رسمی عراق گفته است که «قانون اساسی عراق وضعیت ماده 140 را مشخص کرده و تمام گروه­های عراقی همانگونه که به سایر اصول و بندهای قانون اساسی احترام می­گذراند باید این ماده قانونی را نیز بپذیرند.»

هرچند صحبت­های کینانی به مثابه پاشیدن آب بر آتش افروخته شده از خشم کردها در خصوص مواضع اخیر برخی گروه­­ها و شخصیت­های عراقی است اما این گفته بیشتر یک موضع تاکتیکی در کوتاه مدت محسوب می­گردد و در بلند مدت و از منظر استراتژیک و با توجه به مواضع و منافع بازیگران خارجی و داخلی عراق به نظر می­رسد که دیر یا زود مسئله تعیین سرنوشت کرکوک با توجه به اهمیت عامل اقتصادی و نیز مسائل هویتی باعث تبدیل شدن آن به یک بحران منطقه­ای و یا حتی بین المللی خواهد شد. این قضیه حتی می­تواند صفوف متحدین و رقیبان امروز در میان ائتلاف­های مختلف عراقی را دچار تغییرات جدی کند. حال باید دید گروه­ها و نخبگان عراقی و بازیگران بین المللی مانند ایالات متحده آمریکا و سازمان ملل و نیز کشورهای منطقه در برابر این انبار باروت، که انفجارش بسیاری از معادلات فعلی ژئوپلتیک منطقه را متاثر خواهد کرد چه تدابیری خواهند اندیشید!