اردشیر پشنگ

روابط بین الملل. سیاست خارجی و مسائل خاورمیانه با نگاه ویژه بر عراق

 
جستجوی امنیت در عراق آشوب‌زده (بخش چهارم و پایانی)
نویسنده : اردشیر پشنگ - ساعت ٧:٠۳ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ٦ خرداد ۱۳۸٩
 

(در خصوص پست جدیدم یا نوشته جدیدم باید به ذکر سه نکته بپردازم:

نکته اول در خصوص این مقاله ام این است که بر حسب اتفاق متوجه شدم این نوشته را که در اصل مقاله ای بود که برای همایش خلیج فارس در وزارت خارجه در خرداد ١٣٨٧ نوشته بودم بدون هیچ اجازه و یا اطلاع رسانی در چهار قسمت توسط سرویس بین الملل روزنامه اطلاعات در روزهای ٢۶، ٢٨، ٢٩ و ٣٠ اردیبهشت در صفحه ١٢ هر کدام از این روزها منتشر شده است. که البته موضوع را در هفته آتی پیگیری خواهم نمود.

نکته دوم اینکه نوشته های این مقاله بر اساس مسائل و رخدادهای اوایل سال ١٣٨٧ نگاشته شده است. امری که تعجب من را در انتشار آن از سوی روزنامه اطلاعات بیشتر کرد.

نکته سوم اینکه این مقاله به عنوان یکی از مقالات برگزیده همایش مذکور شناخته شده و منتشر شده است.)

تاریخ خبر: پنجشنبه30اردیبهشت1389- 6 جمادی الثانی1431-20مه2010-شماره24754

جستجوی امنیت در عراق آشوب‌زده
بازیگران منطقه‌ای و جهانی در صحنه سیاسی عراق
نوشته: اردشیر پشنگ ـ بخش چهارم وپایانی

اشاره:
پیش از این نیز اشاره شد که موقعیت حساس عراق در منطقه راهبردی خلیج‌فارس و خاورمیانه، سبب می‌شود همسایگان و قدرت‌های فرامنطقه‌ای، نتوانند دیدگان خود را به سادگی به تحولات این کشور ببندند.

مجموعه کشورهای یادشده، هر یک به نوعی سعی در ایفای نقش در عرصه سیاسی عراق دارند، اما آنچه در خور اهمیت بیشتر است اینکه پیامدهای بازی هر یک از این کشورها برای عراق خسته‌ و ناتوان از جنگ و کشتار و بحران چیست؟ در بخش پایانی مقاله بیشتر به این نکته پرداخته شده است.

***

* سطح دوم ـ قدرت‌های منطقه‌ای

* جمهوری اسلامی ایران: درخصوص جمهوری اسلامی باید گفت که رویدادهای پس از 11 سپتامبر از یک منظر با سرنگونی دو دولت دشمن و جنگ طلب طالبان و صدام کاملاً به سود تهران بوده است، اما از منظر دیگر، حضور نیروهای آمریکایی در دو سوی مرزهای شرقی و غربی باعث ایجاد نگرانی‌های جدی برای ایران است.

برآیند کلی، اینگونه به نظر می‌رسد که تغییرات رخ داده در میان و بلندمدت بیشتر در راستای منافع ایران است، چرا که هم‌اکنون در هر دو کشور افغانستان و عراق دوستان و هم‌پیمانان سابق ایران که بسیاری از آنها سالیان درازی در ایران به سر برده‌اند، بر مسند قدرت قرار گرفته‌اند.

درخصوص سیاست خارجی ایران در قبال عراق بایستی گفت که سیاست رسمی ایران حول محورهای بازگرداندن ثبات و امنیت به همسایه غربی، حفظ تمامیت ارضی این کشور، خروج نیروهای نظامی بیگانه و اداره امور کشور توسط خود عراقی‌هاست. ایران در برخورد با تمامی نیروها و گروه‌های عراقی (سطح اول ـ فروملی عراق) توانایی و سابقه ایجاد یک رابطه بسیار حسنه و نزدیک را دارد، اما برآیند سیاست‌ها و اعمال نفوذ تهران، بعضاً حاکی از استفاده کامل از این ظرفیت و پتانسیل نیست.

در میان جریان‌های مختلف شیعی، ایران هم با جناح معتدل به رهبری نوری‌مالکی و حکیم رابطه بسیار حسنه دارد و هم «جریان صدر» اینچنین تعاملی با ایران دارد.

اتحاد و انسجام شیعیان برای ایران حیاتی به نظر می‌رسد و ایران این توان را داراست که با قدرت و نفوذ خود مانع از بروز اختلاف احتمالی میان آنها شود.

درخصوص تعامل ایران با کشورهای منطقه‌ای و دیگر همسایگان عراق، باید به‌طور اختصار گفت که تجزیه عراق می‌تواند برای ایران، سوریه و ترکیه تبعات منفی داشته باشد و لذا در این باره دارای دیدگاه‌‌های مشترک و نوعی همکاری و هماهنگی طبیعی بین این سه کشور هستیم، اما درخصوص تعامل ایران با کشورهایی مانند عربستان و اردن، شاهد یک نوع تضاد دیدگاه هستیم و این کشورها هر یک درصدد تقویت هم‌پیمانان عراقی خود هستند.

باید گفت نیاز مبرم و جدی وجود دارد تا ایران و دول عرب منطقه به اعتمادسازی و شفاف‌سازی بیشتر دست زنند تا رقابت موجود به یک همکاری سازنده مبدل شود و ایران بارها تلاش خود را در این زمینه نشان داده است. مهم‌ترین مسئله در تدوین سیاست خارجی ایران در قبال، عراق چگونگی تعامل یا برخورد با نیروهای فرامنطقه‌ای در ماجرای عراق است. حضور امریکا و انگلیس و تعدادی از همپیمانان اینان در عراق به مذاق ایران خوش نیامده و تهران از همان ابتدا خواستار خروج نیروهای اشغالگر از عراق شده است.

* ترکیه: برای ترکیه که اقلیت 20 میلیونی کرد در جنوب‌شرقی کشور خود دارد، حفظ تمامیت ارضی عراق مهمترین مسئله ممکن است و سیاست‌های این کشور بر این اساس پی‌ریزی می‌شود، اما درگیری چندین‌ساله این کشور با حزب جدایی‌طلب «پ.ک.ک» باعث شده است که هر از گاهی برخلاف روند افکار عمومی جهان و منطقه، نیروهای نظامی خود را وارد شمال عراق کند که این قضیه به بی‌ثباتی بیش از پیش عراق منجر شده است می‌شود.

ترک‌ها همچنین مایل به دستیابی کردهای عراق به شهر کرکوک و کسب قدرت و ثروت بیشتر نیستند و چگونگی تعیین سرنوشت این شهر، می‌تواند فصل جدیدی در روابط یا تخاصم میان ترکیه و کردهای عراق را آغاز کند.

* سوریه: سوریه نیز به مانند ایران مخالف حضور نیروهای آمریکایی در عراق است. اینان از ابتدای استقرار نیروهای آمریکایی در عراق، متهم ردیف اول در بازگذاردن مرزهایشان برای ورود و خروج اعراب افراطی ضدآمریکایی بوده‌اند، اتهامی که هنوز هم از سوی نظامیان آمریکایی به آنان نسبت داده می‌شود و به نظر نمی‌رسد به زودی تحول عمده‌ای در ارتباط با دولت سوریه و سیاست هایش در قبال عراق و یا قوای اشغال گر رخ دهد. سوری‌ها که در قضیه عراق بیش از حد ممکن سیاست سکوت را دنبال کرده‌اند، ظاهراً سعی بر حل برخی مشکلات امنیتی خود، مانند بازپس‌گیری جولان از اسرائیل، از طریق واردآوردن فشار به آمریکاییان (مهم‌ترین حامی اسرائیل) در عراق دارند.

* عربستان‌سعودی، مصر، اردن (اتحادیه عرب و شورای همکاری خلیج‌فارس): هر چند تمامی کشورهای عربی دارای سیاست خیلی مشترک و مشابه در قبال تحولات عراق نیستند، اما در کلیت دارای دیدگاهی هماهنگ و دغدغه‌های مشترکی هستند.

اعراب از قدرت گرفتن شیعیان و کردها به هیچ وجه راضی نبوده و نیستند و برخی از رهبران آنها از جمله شاه اردن، بارها از این شرایط به شدت ابراز نگرانی کرده‌اند. اینان در میان گروه‌های عراقی، به طور سنتی فقط با اهل سنت روابط بسیار نزدیکی دارند و حتی بعضاً از تأسیس و راه‌اندازی مجدد سفارتخانه‌های خود (علیرغم فشار آمریکا) امتناع می‌کنند. این کشورها به رهبری عربستان سعودی، توان بسیار مناسبی برای کمک به بهبود وضع عراق و واردآمدن فشار به اهل سنت این کشور برای پذیرفتن واقعیات موجود را دارا هستند، اما مسئله مهم‌تر این است که اینان خود هنوز این واقعیات را نپذیرفته‌اند!



* سطح سوم ـ بازیگران فرامنطقه‌ای:

* ایالات متحده آمریکا و انگلستان؛ مهمترین بازیگران فرامنطقه‌ای هستند که خود ایجادکننده حوادث و تحولات عراق بوده‌اند. آمریکا که هرگز فکر نمی‌کرد حمله به عراق هزینه‌های اینچنین هنگفتی روی دستش بگذارد و هنوز پس از هفت سال، نتوانسته است امنیت و ثبات را به این کشور بازگرداند، سخت از سوی افکار عمومی داخلی و دنیا تحت فشار است و لذا سعی دارد با تمامی اهرم‌های موجود، هر چه سریع‌تر یک دولت مدرن، دموکراتیک و قدرتمند در عراق ایجاد کند، اما بنا به دیدگاه اکثریت قاطع کارشناسان علوم سیاسی، هرگز نمی‌توان با توپ و تانک و فشار نظامی به ایجاد دموکراسی دست زد. کما اینکه جامعه سنتی و چندپاره عراق هم توان تطبیق با چنین سیستمی، آن هم در کوتاه‌ترین زمان ممکن را نداشته است و ندارد و وقوع این امر به یک پروسه بسیار طولانی و پیچیده نیاز دارد.

رقابت آمریکا با دیگر قدرت‌های فرامنطقه‌ای از جمله روسیه و اتحادیه اروپا و حتی کشورهای شرق دور در حوزه انرژی و سرمایه‌گذاری در عراق، از جمله عوامل بسترساز برای تنش بیشتر است. درگیری‌های لفظی و تهدیدهای مکرر این کشور علیه دو کشور مهم و تأثیرگذار در مجاورت عراق یعنی ایران و سوریه نیز بر بار دردسرهای آمریکا در عراق افزوده است.همچنین موضع نامشخص آمریکا در قبال کردهای عراق و ترکیه نیز باعث ایجاد نوعی گسست در روابط استراتژیکش با ترکیه شد، به نوعی که ترک‌ها هنگام حمله همه‌جانبه آمریکا به عراق، (2003) اجازه استفاده از پایگاه نظامی «اینجرلیک» را به این کشور ندادند.

* روسیه: روسیه نیز به عنوان یک بازیگر فرامنطقه‌ای در سال‌های سخت، به دنبال ترمیم قدرت و جایگاه خود در نظام بین‌الملل بوده است. این کشور نیز در گام اول، خواستار حفظ یکپارچگی و تمامیت ارضی عراق است و باتوجه به روابط دیپلماتیک چند سال اخیر، روابط حسنه‌تری با گروه‌های شیعه عراقی دارد.این کشور نیز با بی‌اعتمادی سیاست‌های آمریکا در عراق، به‌خصوص در حوزه انرژی را نظاره می‌کند، اما ظاهراً نمی‌تواند با آمریکا در پیاده‌کردن سیاستهایش در عراق رقابت کند.

* چین: مهمترین نگاه چین و کلاً شرق آسیا به مسئله عراق، تأثیر تحولات این کشور بر نوسان قیمت نفت است. چین که طی چند سال اخیر با افزایش تقاضای خود برای خرید و مصرف بیشتر نفت در صنایعش، خود یکی از علل اصلی افزایش بهای طلای سیاه در بازارهای جهانی بوده است، بیش از این نمی‌تواند نوسان قیمت‌ها را تحمل کند.

از سوی دیگر این کشور که به سرعت در حال تبدیل‌شدن به رقیب اقتصادی تمام عیار آمریکاست و نیز باتوجه به نیاز روزافزونش به نفت، به هیچ عنوان مایل نیست که شریان‌های حیاتی انرژی در خلیج‌فارس کاملاً در دستان آمریکا باشد و لذا سیاست‌های مستقلی را در پیش گرفته است.




* چشم‌انداز نهایی

با تمامی این تفاسیر باید پذیرفت که دولت فعلی عراق که از دل قانون اساسی جدید و انتخابات سراسری برآمده است، آمادگی بالقوه ایفای نقش یک دولت مرکزی دموکراتیک و قوی را داراست، اما تا بالفعل‌کردن این توان بالقوه و ایجاد امنیت، فاصله زیاد و مراحل پیچیده‌ای را در پیش رو دارد.

دولت‌های عراق در حال حاضر به مثابه جنین زودرسی می‌مانند که به دلیل تکامل نیافتگی و بی‌تجربگی، هنوز اندام‌های ضروری و حیاتی داخلی‌شان برای حیات منسجم سیاسی رشد چندانی نکرده است، لذا نیاز به سیستمی دارند تا به مرور زمان این نقیصه ارگانیک و حیاتی‌شان در محیطی محافظتی برطرف شود. از سوی دیگر باتوجه به تهدیدهای بسیار خطرناک و متعددی که در محیط اطراف دولت‌های نوپا وجود دارد، اگر از حمایت و مراقبت‌های ویژه خارجی محروم شوند، آنچنان کم‌قدرت و ضعیف هستند که بلافاصله طعمه تهدیدها ی محیطی می شوند و از پای درمی‌آیند.

اما آیا شرایط درونی و محیطی برای بقای دولت‌ها در عراق و نیز رسیدن به این هدف که خود توان ایجاد امنیت را داشته باشند، مهیا است؟

با وجود آنچه که شرحش رفت و به رغم حضور نیروها و گروه‌های مختلف در داخل عراق که هر یک منافع و دیدگاه خاص خود را دنبال می‌کنند و باتوجه به منافع و رقابت‌های موجود میان کشورهای همسایه و قدرت‌های منطقه‌ای و نیز باتوجه به تعارضات آشکار و اختلاف دیدگاه‌های موجود میان قدرت‌های فرامنطقه‌ای و همچنین تعارضات و تضادهای میان بازیگران و نیروهای مختلف در هر سه سطح تحلیل با یکدیگر بر سر آینده عراق، می‌توان چشم‌انداز نسبتاً روشنی برای این کشور آشوب‌زده در میان مدت متصور بود. شرط اصلی این امیدواری، ایجاد وفاق ملی در عراق است، اما در غیر این‌صورت، اگر هیچ نشانه واضح یا حرکت جدی در تعدیل دیدگاه ها و ایجاد نزدیکی میان این عوامل تأثیرگذار مشاهده نشود، تداوم و تشدید این وضع، می‌تواند به تهدید فروپاشی کشور عراق و تجزیه آن منجر شود.

* منابع و مآخذ مقاله:

* منابع فارسی:

ـ ابالاس، ادگار، جنبش کردها، (ترجمه اسماعیل فتاح‌قاضی)، انتشارات نگاه، چاپ اول 1377

ـ اسدی، بیژن، خلیج‌فارس و مسائل آن، سمت، چاپ اول 1381

ـ آقایی، دکتر سیدداوود، سازمانهای بین‌المللی، نسل نیکان، چاپ اول بهار 1382

ـ پشنگ، اردشیر، از کرماشان تا بارزان، (مقاله ابرهای اضطراب بر قلعه اربیل)، آراس، پاییز 1386

ـ دوئرتی ـ فالتزگراف، جیمز ـ رابرت، نظریه‌های متعارض در روابط بین‌الملل، (ترجمه علیرضا طیب ـ وحید بزرگی)، جلد اول و دوم، قومس، 1374

ـ ضیائی بیگدلی، دکتر محمدرضا، حقوق بین‌الملل عمومی، گنج دانش، چاپ 22، 1384

ـ قوام، دکتر سیدعبدالعلی، روابط بین‌الملل نظریه‌ها و رویکردها، سمت، زمستان 1384

ـ موسی‌زاده، دکتر رضا، بایسته‌های حقوق بین‌الملل، میزان، چاپ سوم 1383

ـ موسی‌زاده،‌ دکتر رضا، سازمانهای بین‌المللی، میزان، چاپ چهارم 1382

ـ نقیب‌زاده ـ دکتر احمد، تاریخ دیپلماسی و روابط بین‌الملل، قومس، چاپ سوم 1384

* منابع کردی:

ـ‌ بارزانی، مسعود، بارزانی، (جلد اول و دوم)، آراس، 2004

* منابع انگلیسی:


- Dawoody, Alexander, the Kurdish Quest for autonomy and Iraq s statehood, journal of asian and African studies.

- Harding, scott, man-made disaster and development: the case of IRAQ, international social work 2007 ;50; 295

- Lynch, Marc, beyond the arab street Iraq and the arab public sphere, politics and society

- Racy, J, middle east, affective disorders in IRAQ by widad bazzoui, british journal of psychiatry. 117, no 537 (195 – 203)

- Simons, Geoff, Fuature IRAQ, saqi books, London 2003.


آدرس اینترنتی بخش چهارم مقاله در روزنامه اطلاعات:

 

http://www.ettelaat.com/new/index.asp?fname=2010\05\05-20\18-33-28.htm&storytitle=%C8%C7%D2%ED%90%D1%C7%E4%20%E3%E4%D8%DE%E5%9D%C7%ED%20%E6%20%CC%E5%C7%E4%ED%20%CF%D1%20%D5%CD%E4%E5%20%D3%ED%C7%D3%ED%20%DA%D1%C7%DE