اردشیر پشنگ

روابط بین الملل. سیاست خارجی و مسائل خاورمیانه با نگاه ویژه بر عراق

 
بارزانی به دنبال کاستن از فشارهای منطقه‌ای بر کردستان عراق
نویسنده : اردشیر پشنگ - ساعت ۳:٥٢ ‎ب.ظ روز دوشنبه ۱٧ خرداد ۱۳۸٩
 

روزنامه فرهیختگان/ دوشنبه ١٧ خرداد ١٣٨٩/ صفحه ١٠:

 اردشیر پشنگ: اواخر هفته گذشته مسعود بارزانی در راس هیاتی بلندپایه از مقامات محلی کرد برای اولین بار در قامت رهبر اقلیم کردستان عراق وارد ترکیه شد و طی دیدارهای فشرده‌ای به بررسی و مذاکره درخصوص مسائل دوجانبه میان اقلیم کردستان عراق با ترکیه پرداخت. تلاش برای پایان دادن به تنش چندین ساله میان اقلیم کردستان با ترکیه، افزایش درگیری نظامی ترکیه با حزب مسلح پ‌ک‌ک در شمال عراق و نیز تعمیق روابط اقتصادی میان طرفین مهم‌ترین محورهای دیدار بارزانی از ترکیه بود.

 تنش میان ترکیه و کردهای عراق
می‌توان گفت از فردای سقوط رژیم صدام و برقراری سیستم فدرالی و در نتیجه قوی‌تر شدن جایگاه کردها در عراق، ترکیه هیچ‌گاه در عرصه دیپلماسی روابط گرم و حسنه‌ای با مقامات محلی کرد برقرار نکرده است. ترک‌ها تحولات و تغییرات کردستان عراق را به نوعی تحریک‌کنند
ه استان‌های 17 گانه کردنشین خود ارزیابی می‌کنند و سوظن آنها زمانی بیشتر می‌شود که بلندی‌های قندیل و کوهستان‌های دیگر شمال عراق تبدیل به سنگر و ماوای امن شورشیان پ‌ک‌ک شده است.
اما سفر ناگهانی بارزانی در این برهه که به دعوت رسمی رجب طیب اردوغان صورت گرفت از
سوی بسیاری از تحلیلگران و رسانه‌های جمعی منطقه تلاشی از سوی طرفین برای کاستن از تنش سیاسی و در نتیجه برقراری روابط حسنه‌تر ارزیابی شده است؛ امری که وقوع آن در اهداف بلند و میان‌مدت آنها کاملا لازم به نظر می‌آید.
چنین به نظر می‌رسد که ترکیه در راستای افزایش چشمگیر دیپلماسی فعال منطقه‌ای خود که دربرگیرنده تنظیم روابط اسرائیل با سوریه و پیگیری مساله فلسطین تا برقراری رابطه با ارمنستان و
نزدیکی به اعراب و نیز میانجیگری در بحران هسته‌ای ایران با اعضای شورای امنیت است اینبار برای تکمیل پازل سیاست‌های منطقه‌ای خود به منطقه نیمه خودمختار کردستان عراق توجه کرده و با دعوت از بارزانی به دنبال اعتمادسازی، رفع تهدیدات امنیتی و گسترش بیشتر رابطه با این منطقه و نیز عراق است.
داوود اوغلو وزیر خارجه ترکیه و معمار اصلی سیاست خارجی این کشور در بخشی از کنفرانس مشترک مطبوعاتی‌اش با بارزانی گفته است: «ترکیه ‌خواستار برقراری ارتباطی استوار میان تمامی ملیت‌های منطقه ‌ازجمله ‌کرد، عرب، ترک و فارس است؛ ارتباطی که‌ باعث شود تا نسل‌های آینده ‌احساس ترس و نگرانی از بودن در کنار یکدیگر را نداشته‌ باشند.» وی
همچنین افزوده است: «روابط ترکیه‌ با عراق و کردستان مهم و ملت کرد در جهت پیوند برادری میان ما و عراق از اهمیت بسزایی برخوردار است. روابط با اقلیم کردستان برای ترکیه‌ پل ارتباط با همه نقاط عراق است.»
در همین رابطه روزنامه «ملیت» چاپ آنکارا نیز ضمن اشاره به استقبال خیلی گرم مقامات ترکیه از مسعود بارزانی در تحلیل خود به بروز نشانه‌های مثبتی از تلاش طرفین برای ایجاد روابطی گرم و حسنه اشاره و پیش‌بینی کرده است تنش سابق در روابط قبلی ترکیه و کردستان عراق به‌زودی به اتمام خواهد رسید.

 افزایش
تنش ترکیه با پ‌ک‌ک
دیدار بارزانی از ترکیه در زمانی رخ داد که هفته پیش‌تر از آن عبدالله اوجالان رهبر در بند حزب کارگران کردستان ترکیه اعلام کرده بود به دلیل سرسختی‌های مقامات ترک و انعطاف‌ناپذیری آنها به مجموعه تلاش‌های چندساله خود برای برقراری صلح و دموکراسی در مناطق کردنشین ترکیه خاتمه داده است و همزمان با آن درگیری‌های شدیدی بین ارتش ترکیه و شو
رشیان پ‌ک‌ک درگرفته بود؛ درگیری‌هایی که صحنه عمده آنها در نقاط مرزی کردستان عراق و در جایی است که زیر پرچم دولت اقلیم کردستان عراق محسوب می‌شود.
پ‌ک‌ک از سال 1984 مبارزات مسلحانه‌ای را علیه دولت ترکیه تدارک دیده است اما در سالیان اخیر از حجم این فعالیت‌ها کاسته شد و به‌خصوص با روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه در ترکیه و تدوین و اجرای سیاست‌های توسعه‌ای و نیز نزدیک کردن وضعیت بغرنج حقوق بشر در استان‌های شرقی ترکیه به استانداردهای داخلی ترکیه موجب شد تا عده‌ای راه سومی در پیش بگیرند و بسیاری از کردهای ترکیه نیز خود با تاسیس حزب و فرستادن نماینده به پارلمان این کشور سعی بر تنش‌زدایی و پایان حدود سه دهه جنگ و خونریزی کنند.
اما در هفته‌
های اخیر تنش میان ترکیه و پیشمرگان مسلح پ‌ک‌ک یک بار دیگر افزایش یافته است و به دنبال انجام یکی از سنگین‌ترین حملات هوایی ارتش ترکیه در نقطه‌ای در شمال عراق که منجر به کشته‌شدن ده‌ها نفر شد این سازمان معارض ترکیه نیز در حملاتی تلافی‌جویانه حدود هفت سرباز ترک را کشت. افزایش تنش شدید در میان ترکیه و طرفداران پ‌ک‌ک یکی از محورهای اصلی در مذاکرات میان بارزانی با احمد داوود اوغلو وزیر خارجه ترکیه و نیز رجب طیب اردوغان نخست‌وزیر این کشور بود.
ترک‌ها همواره مقامات محلی کردستان عراق را متهم به جانبداری و حمایت مالی و تسلیحاتی از اعضای پ‌ک‌ک می‌کنند؛ امری که همیشه از سوی کردهای عراقی تکذیب شده است. اما آنچه مشهود است این است که به دلیل کوهستان‌های بسیار بلند و درهم پیچیده شمال عراق این منطقه به محلی امن برای اعضای پ‌ک‌ک تبدیل شده است. احمد داوود اوغلو در دیدارش با بارزانی با اشاره به همین مساله گفته بود: «فعالیت‌های تروریست‌ها بزرگ‌ترین تهدید برای تقویت رو
ابط بین دو منطقه است.» وی سپس از بارزانی خواسته بود در نبرد با شبه‌نظامیانی که از مرز دو کشور می‌گذرند، بیشتر همکاری کنند. بارزانی نیز در همین رابطه با اشاره به حملات غیرقانونی ارتش ترکیه به مناطق مرزی عراق عهد کرد از اقلیت کرد عراق حمایت کند و گفت کردها از تلفاتی که به افراد آنها و ترک‌ها وارد می‌شود متاسف هستند. وی تاکید کرد خشونت باید به پایان برسد. اما حاضر است جهت حل مساله حزب کارگران کردستان با دولت ترکیه‌‌ همکاری کند.
البته مطمئنا اعلام آمادگی بارزانی برای همکاری با ترک‌ها طبق فرمول آنها نخواهد بود مساله‌ای که از دید رسانه‌های ترکیه نیز مغفول نماند. بارزانی عمدتا خواستار مذاکره و آشتی میان حزب کارگران کردستان با دولت ترکیه و وارد شدن طرفین به فرآیند گفت‌وگو زیر نظر مجامع بین‌المللی است. وی سعی دارد با تقویت این موضع ترک‌ها را متقاعد سازد که از حملات نظامی و تعرض به شمال عراق دست بردارند. در همین رابطه روزنامه ترک‌زبان «فکرت بیلا» ضمن مهم ارزیابی کردن سفر بارزانی به ترکیه نوشت وی در این سفر اشاره‌ای به نام پ‌ک‌ک نداشت و همچنین در صحبت‌هایش این گروه را تروریست خطاب نکرد.
با این حال حضور بارزانی در ترکیه نشانه‌هایی از سیاست‌های چندجانبه ترکیه برای حل مساله حزب
کارگران کردستان دارد. ترک‌ها از یک‌سو با افزایش حملات نظامی عرصه را هرچه بیشتر بر کردهای شورشی خود تنگ کرده‌اند و از سوی دیگر از مقامات کرد عراقی می‌خواهند با وارد آوردن فشار به این گروه زمینه را برای حل این بحران طولانی‌مدت فراهم سازند. امری که البته پیچیدگی‌های بیشتری داشته و مطمئنا تنها با راهکار نظامی به سرانجام نخواهد رسید.

 ارتقای سطح اقتصادی
اما علی‌رغم سردی روابط سیاسی میان ترکیه و کردستان عراق، در هفت سال اخیر در زمینه اقتصادی روابط رو به گسترشی داشته‌اند و شرکت‌های ترک هم اینک بخش مهمی از نبض اقتصادی کردستا
ن عراق را در دست خود دارند.
ارتقای سطح اقتصادی یکی دیگر از محورهای مذاکرات بارزانی با مقامات ترک بوده است که به نظر می‌رسد پیشرفت بیشتری نسبت به سایر محورهای مذاکره داشته است. در همین رابطه فواد حسین، دبیر دیوان ریاست اقلیم کردستان در مصاحبه‌ای مطبوعاتی دیدار رئیس اقلیم کردستان با نخست‌وزیر ترکیه‌را موفقیت‌آمیز خواند و گفت: «اوضاع کنونی عراق، نقش کردها در صحنه سیاسی عراق، راهکارهای گسترش روابط اقلیم کردستان و ترکیه‌ در زمینه‌‌های مختلف محورهای گفت‌وگوی مطرح‌شده ‌در این دیدار بودند.» وی ضـمن ابراز خوشبینی نسبت به ‌آینده روابط اقلیم کردستان و ترکیه ‌اظهار داشت: «روابط اقلیم کردستان و دولت ترکیه‌ به ‌س
طح بالایی در آینده ‌ارتقا خواهد یافت، به‌گونه‌ای که مطرح شدن ایجاد روابط استراتژیک اقتصادی درازمدت بین دو طرف دور از انتظار نیست.»
برخی از رسانه‌های منطقه نیز اصلی‌ترین علت سفر بارزانی به ترکیه را مذاکرات وی درخصوص مسائل انرژی و اکتشاف منابع جدید و سرشار نفتی در کردستان عراق دانسته‌اند.

نتیجه:
کردستان عراق از یک طرف جدا از اهمیت و جذابیت‌ها و تهدیدات داخلی، با توجه به موقعیت جغرافیایی خود برای ترکیه به مثابه دروازه‌ای رو به عراق و حتی خلیج فارس محسوب می‌شود و از طرف دیگر اصلی‌ترین برهم‌زننده نظم داخلی سیستم این کشور یعنی پیشمرگه‌های حزب کارگران کردستان را در دل خود جای داده است. لذا برای ترک‌ها گسترش رابطه با این منطقه و به‌خصوص افزایش حضور پررنگ‌تر در آنجا اهمیتی دوچندان می‌یابد و به نظر می‌رسد مقامات ترک به موازات انجام اصلاحات داخلی و دادن حقوق بیشتر به شهروندان کرد خود در خارج از مرزها نیز طی انجام چندین پروژه همزمان از میزان تهدیدات امنیتی خود بکاهند و همچنین دامنه روابط رو به بهبود خود با عراق و به‌خصوص کردهای این کشور را گسترش دهند. این مساله به‌طور متقابل برای کردهای عراقی نیز اهمیت فراوانی دارد جغرافیای این منطقه به‌گونه‌ای است که برای افزایش قدرت داخلی خود در عراق و حفظ توازن با سایر گروه‌های عراقی و نیز گسترش روابط خود با دیگر دولت‌ها سخت نیازمند داشتن روابط خوب و حسنه با ترکیه، ایران و سوریه است. به‌طور مثال در مساله تعیین سرنوشت کرکوک که کردها مدعی آن هستند ترکیه یک مانع منطقه‌ای جدی محسوب می‌شود که پیش از این حتی تهدید به اشغال نظامی این شهر نیز کرده بود. لذا رهبران کرد عراقی از هر فرصتی برای کاستن از فشارهای منطقه‌ای که هم‌اینک به‌صورت حملات محدود مرزی همسایگانشان خود را نشان می‌دهد استفاده خواهند کرد. اما چگونگی حل بحران میان ترکیه با پ‌ک‌ک پاشنه آشیل رابطه کردها با ترکیه است که باید همچنان منتظر تاثیرگذاری این مساله بر روابط دوجانبه آنها باشیم.
* دانشجوی کارشناسی‌ارشد
 روابط بین‌الملل دانشگاه تهران

آدرس لینک اینترنتی گزارش:
http://www.farheekhtegan.ir/content/view/9843/40/