اردشیر پشنگ

روابط بین الملل. سیاست خارجی و مسائل خاورمیانه با نگاه ویژه بر عراق

 
دومین پارلمان عراق امروز آغاز به کار می‌کند
نویسنده : اردشیر پشنگ - ساعت ۳:۱٠ ‎ب.ظ روز جمعه ٢۸ خرداد ۱۳۸٩
 

روزنامه فرهیختگان/ دوشنبه 26 خرداد/ صفحه 10:

اردشیر پشنگ:صبح امروز دوشنبه (14 ژوئن) جلسه افتتاحیه دومین دوره پارلمان جمهوری عراق فدرال با حضور مقامات عالیرتبه این کشور و نیز منتخبان پارلمان برگزار می‌شود. جلال طالبانی رئیس‌جمهور عراق هفته گذشته پس از تایید انتخابات اخیر توسط دادگاه عالی این کشور، امروز را به‌عنوان روز شروع به کار پارلمان جدید کشور تعیین و اعلام کرد. بدین‌ترتیب با گشایش پارلمان جدید عراق فصل تازه‌ای از تحولات قدرت در این کشور آغاز خواهد شد.

مردم این کشور در سایه تحولات سال 2003 که متاثر از دخالت قدرت‌های فرامنطقه‌ای بوده است، تاکنون دوبار در سال‌های 2005 و 2010 فرصت شرکت در انتخاباتی آزاد برای تعیین منتخبان خود در ساختار قدرت عراق را داشته‌اند؛ امری که از بدو تاسیس عراق در دهه 1920 میلادی تا هنگامه سقوط صدام حسین هرگز اتفاق نیفتاده بود. اما با این وجود همچنان عراق دچار بحران‌های عدیده‌ای بخصوص در حوزه امنیتی است و به همین دلیل هرچند تحولاتش در منطقه خاورمیانه بسیار تاثیرگذار بوده است اما خود فعلا به‌عنوان بازیگری غایب در صحنه رقابت‌های منطقه‌ای محسوب می‌شود.
آنگونه که از قانون اساسی عراق برمی‌آید نظام جدید حاکم بر این کشور، نظامی پارلمان‌محور است یعنی ترتیبات قدرت در عراق و چگونگی تقسیم پست‌ها و مناصب عالی در این کشور با انتخابات پ
ارلمانی آن در ارتباط مستقیم است. لذا تشکیل دولت جدید و انتخاب نخست‌وزیر و رئیس‌جمهور و متعاقب آن تعیین وزرا، فرماندهان نظامی و حتی مسوولان دادگاه عالی این کشور همگی متاثر از کیفیت حضور و قدرت گروه‌های مختلف در پارلمان است. اما پارلمان جدید این کشور که انتخابات آن در اسفندماه سال گذشته برگزار شد نسبت به دوره پیشین دارای تمایزات و ویژگی‌های متفاوتی است:

افزایش کرسی‌ها
بنا به تغییراتی که در آیین‌نامه انتخاباتی این کشور در سال گذشته داده شد 50 کرسی دیگر به تعداد کرسی‌های پارلمانی آن افزوده گردید تا پارلمان جدید به جای 275 کرسی دارای 325 کرسی
شود.

بررسی و رد صلاحیت‌ها
بررسی صلاحیت‌های کاندیداها در دوره اخیر با وسواس بیشتری همراه شد و در نتیجه کاندیداهایی که مظنون به داشتن رابطه یا هواداری از حزب منحله بعث بودند با حساسیت بیشتر برگزار‌کنندگان انتخابات مواجه شدند لذا پیش از انتخابات بیش از 500 نفر در عراق ازجمله «صالح متلگ» از رهبران عرب سنی تندرو ردصلاحیت شدند. اما دامنه ردصلاحیت‌ها تنها به قبل از انتخابات ختم نشد و در فردای انتخابات نیز کمیسیون عالی انتخابات صلاحیت عده دیگری ازجمله دو نفر از منتخبان ائتلاف العراقیه را رد کرد.

صف‌بندی‌ه
ای جدید
ساکنان سرزمین عراق را عمدتا دو ملت عرب و کرد و پیروان دو مذهب شیعی و سنی تشکیل می‌دهند که تداخل ملیت – مذهب با یکدیگر باعث ایجاد سه گروه عمده اعراب شیعی، اعراب سنی و کردها در این کشور شده است. در دوره پیشین شیعیان به واسطه واقعیات جمعیتی خود که حدود 60 تا 65 درصد عراق را شامل می‌شوند در راس هرم قدرت جای گرفتند و کردها هم که جمعیتی نزدیک به اعراب سنی دارند به دلیل عدم مشارکت سنی‌ها در انتخابات در جایگاه دوم قرار گرفتند اما در دوره اخیر آرایش نیروها متفاوت از دوره قبل شد:

ائتلاف العراقیه: تشکیل این ائتلاف با رهبری ایاد علاوی را می‌توان یک نقطه عطف مهم در انت
خابات اخیر عراق دانست چراکه این ائتلاف سکولار توانست مرزبندی‌های مرسوم قومی مذهبی را تا حد زیادی کمرنگ کرده و با شعارهای ملی‌گرایانه ائتلافی از شیعیان و سنی‌ها ایجاد کند. العراقیه توانست 91 کرسی را به دست آورد و پیروز اولیه انتخابات لقب بگیرد اما تشکیل فراکسیون «اتحاد ملی» باعث تحت سایه قرارگرفتن این ائتلاف شده است.
مشکل دیگر این ائتلاف رد صلاحیت دو نفر از اعضای آن توسط کمیسیون عالی انتخابات و نیز ترور دو منتخب دیگرش در استان نینوا با مرکزیت موصل است؛ این بدان معنی است که در جلسه امروز پارلمان عراق چهار کرسی متعلق به ائتلاف العراقیه خالی خواهد بود که تصمیم‌گیری درخصوص سرنوشت آن برعهده دادگاه عالی عراق و نیز پارلمان خواهد بود.
ائتلاف‌های شیعی: عدم اتحاد و اتفاق نظر گروه‌های شیعی باعث شد تا شیعیان با دو ائتلاف بزرگ ائتلاف دولت قانون و ائتلاف ملی عراق وارد کارزار انتخاباتی شوند که این امر یکی از علل اصلی
پیروزی رقیب سکولار آنها یعنی ائتلاف العراقیه شد، اما نهایتا پس از کش‌وقوس‌های زیاد دو ائتلاف بزرگ شیعی جمعه این هفته به‌طور رسمی دست به تشکیل یک فراکسیون یکپارچه با نام فراکسیون اتحاد ملی عراق زدند تا پیش از تشکیل اولین جلسه پارلمان در جایگاه اول پارلمان قرار گرفته و به ناچار رئیس‌جمهور، این فراکسیون را مامور تشکیل دولت جدید عراق کند. شیعیان مجموعا 159 کرسی را از آن خود کرده‌اند.
اعراب سنی: در دوره پیشین اکثریت اعراب سنی عراق که هنوز ناباورانه در شوک سقوط حکومت بعثی بودند با بدبینی نظاره‌گر تحولات جدید کشور بودند؛ تحولاتی که تحت رهبری آمریکا و با مشارکت گروه‌های کرد و شیعی سابقا معارض صدام در حال انجام بود که آن را علیه منافع خود ارزیابی می‌کردند لذا با تثبیت نظم جدید به شیوه‌های مختلف ازجمله حمایت از گروه‌های و
فادار به صدام، تقویت نیروهای القاعده یا تحریم انتخابات مخالفت خود را نشان می‌دادند اما مرور زمان و مسلم‌شدن این واقعیت که دیگر عراق به دوران پیش از صدام باز نخواهد گشت و نیز تلاش سایر گروه‌ها برای جلب مشارکت عراقی‌ها باعث شد تا سنی‌ها این‌بار حضوری جدی در انتخابات از خود نشان دهند و اتفاقا با انسجامی که از خود نشان دادند مهم‌ترین ائتلاف خود که به نوعی متحد با شیعیان سکولار بود را پیروز اولیه انتخابات کنند. مساله دیگری که در آرایش گروه‌های عرب سنی مشاهده می‌شود افت فاحش جایگاه افراد پر نفوذی چون «غازی عجیل الیاور» در انتخابات اخیر است.
کردها: در دوره پیشین کردها در قالب یک فراکسیون گسترده و یکپارچه در انتخابات شرکت کردند و در نتیجه توانستند حدود 70 کرسی را از آن خود کنند اما در این دوره عدم اتحاد و انسجام د
اخلی در میان کردها نیز باعث ایجاد کثرت در تعداد گروه‌ها و احزاب شرکت‌کننده کردها در انتخابات پارلمانی این کشور شد. همین مساله یکی از مهم‌ترین دلایل افت کردها نسبت به دوره پیشین شد. در هر صورتی چهار ائتلاف و حزب مختلف کردی موفق شدند مجموعا 57 کرسی و با احتساب اقلیت‌های نزدیک به کردها که دارای کرسی متمایز پارلمانی هستند، حدود 60 کرسی را از آن خود کنند تا همچنان یکی از وزنه‌های مهم پارلمانی باقی بمانند.

مهم‌ترین دستورکارهای پارلمان جدید
اعضای پا
رلمان دوم عراق وظیفه دارند بلافاصله کادر اصلی ساختار قدرت عراق را تعیین کنند. تعیین شخص نخست‌وزیر، بررسی صلاحیت وی و نیز کاندیداهای معرفی‌شده برای کابینه و همچنین تعیین رئیس‌جمهور، رئیس پارلمان و روسای فراکسیون‌ها ازجمله مهم‌ترین دستورکارهای پارلمان جدید عراق است.

تعیین نخست‌وزیر
اما مهم‌ترین مساله موجود در عراق تعیین شخص نخست‌وزیر است که همچنان لاینحل باقی مانده است. همانطور که اشاره رفت با تشکیل فراکسیون اتحاد ملی به‌طور طبیعی حق معرفی کاندیدای نخست‌وزیری به این فراکسیون داده می‌شود هرچند که ممکن است همین مساله هم با شکایت
ایاد علاوی کمی به تاخیر بیفتد اما بنا بر رای دادگاه عالی عراق در دوره پیشین که دارای وضعیتی مشابه این دوره بود باید مسلم دانست که العراقیه ائتلاف اول برای معرفی نامزد نخست‌وزیری نخواهد بود. دیدار عصر روز شنبه مالکی و علاوی نیز می‌تواند موید پذیرش این مساله از سوی شخص علاوی ارزیابی شود. اما در میان فراکسیون جدید هنوز مساله تعیین شخص نخست‌وزیر حل نشده است و گمانه‌زنی‌ها و مذاکرات فشرده میان اعضای ارشد این گروه همچنان ادامه دارد. نوری المالکی و ابراهیم الجعفری دارای بیشترین شانس هستند و به نظر می‌رسد چنانچه گروه صدر مقداری از مواضع تهاجمی خود علیه مالکی را کاهش دهد، وی خواهد توانست یکبار دیگر ردای صدراعظمی عراق را بر تن کند. در همین رابطه فراکسیون کردها نیز که در دوره پیشین از گروه‌های اصلی تاثیرگذار در برکناری ابراهیم الجعفری از پست نخست‌وزیری بودند، همچنان خواهان استمرار نخست‌وزیری مالکی هستند.

تعیین رئیس‌جمه
ور
تعیین رئیس‌جمهوری آینده عراق نیز یکی دیگر از مسائل مناقشه‌انگیز پارلمان اخیر عراق خواهد بود. هرچند حساسیت‌ها در این مورد کمتر از پست نخست‌وزیری است اما تداوم ریاست‌جمهوری جلال طالبانی خوشایند اعراب سنی و برخی از چهره‌های سکولار عراقی نیست. چراکه اینان معتقدند رئیس‌جمهور نماد کشور است و لذا با این استدلال که عراق کشوری عربی است خواهان قرارگرفتن یک فرد عرب در این پست هستند اما با توجه به رابطه گرم
ی که میان کردها و ائتلاف دولت قانون و مجلس اعلای عراق حاکم است و نیز به دلیل چندین دهه تجربه جدی سیاسی و دیپلماتیک طالبانی در رابطه با مسائل عراق و کشورهای منطقه و همچنین شخصیت بسیار منعطف وی در برخورد با گروه‌های مختلف عراقی به نظر می‌رسد مام جلال یکبار دیگر بر مسند عالی‌ترین مقام عراق که البته پستی نمادین و تشریفاتی محسوب می‌شود، تکیه زند.

تعیین رئیس پارلمان
هرچند بن
ا بر آیین‌نامه پارلمان عراق امروز مسن‌ترین عضو منتخب پارلمان که سابقه عضویت در دوره پیشین را نیز داشته باشد عهده‌دار ریاست آن خواهد بود اما باید بنابر تقسیمات قدرت، رئیس پارلمان نیز که دارای جایگاه ویژه‌ای در عراق است، معرفی شود. آنچه از شواهد پیدا است با رسیدن شیعیان به نخست‌وزیری و کردها به پست ریاست‌جمهوری، پست ریاست پارلمان به ائتلاف العراقیه خواهد رسید. نوری المالکی در همین زمینه هفته گذشته گفته بود که این پست را باید فردی از العراقیه برعهده گیرد که مورد قبول سایر گروه‌های عراقی نیز باشد. در هر صورتی انتظار می‌رود امروز با گشایش پارلمان جدید عراق گروه‌های مختلف این کشور به سمت حل اختلافات مقطعی خود در زمینه تعیین پست‌های کلیدی پیش رفته و دوره جدیدی از تعامل و همکاری را در روابط میان خود آغاز کنند. گروه‌هایی که همچنان ایجاد ثبات و امنیت در عراق برای آنها مهم‌ترین مساله خواهد بود و البته در مسیر پیش روی خود، منتظر پیش‌آمدن مسائل حساسی مانند تعیین میزان و درجه خودمختاری حکومت‌های منطقه‌ای عراق ازجمله حکومت اقلیم کردستان یا تعیین سرنوشت مناطق بسیار حساسی چون کرکوک و موصل خواهند بود که هر یک از این مسائل پتانسیل ایجاد بحران‌های جدی و نیز ایجاد جابه‌جایی در صفوف متحدان و رقیبان امروز را در دل خود دارد.
 *اردشیر پشنگ پژوهشگر مسائل خاورمیانه و عراق و دانشجوی کارشناسی‌ارشد روابط بین‌الملل دانشگاه تهران می باشد.