13 دلیل برای گفتگوی ترکیه با اوجالان / اردشیر پشنگ

اما اینک بیش از یک دهه از روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه در ترکیه می گذرد حزبی که خواهان انجام اصلاحاتی انقلاب گونه در عرصه های مختلف داخلی و خارجی برای تقویت جایگاه ترکیه در نظام جهانی و افزایش سطح رفاه داخلی و نیز نزدیک تر شدن به دروازه های اتحادیه اروپا را در دستور کار خود قرار داد. حزب مذکور در قبال مساله کرد نیز از نوعی سیاست چوب و هویج بطور همزمان استفاده کرده است به این معنی که همزمان با برخی گشایش های سیاسی و فرهنگی در جنوب شرق ترکیه، به مبارزه مسلحانه خود با پیکارجویان پ.ک.ک ادامه داده است اما این سیاست دوگانه ترکیه تا به امروز نتوانسته است که مساله کُرد را در این کشور حل نماید لذا می بینیم که در اقدامی قابل توجه و کم سابقه دولت ترکیه از آغاز گفتگوهای رسمی با «عبدالله اوجالان» رهبر دربند پ.ک.ک در زندان ایمرالی سخن گفت و به رغم فراز و فرودهای بسیار و ترور سه فعال زن کُرد در پاریس، همچنان فرآیند گفتگوها در این کشور ادامه دارد. نوشتار پیش رو بدنبال پاسخگویی به این سئوال است که چه عواملی باعث گشته اند تا ترکیه به سوی گفتگو با اوجالان و پ.ک.ک گام بر دارد؟ در پاسخ به سئوال مذکور می توان عوامل مختلف را در سه سطح متفاوت تقسیم بندی کرد:

1- عوامل موثر در سطح بین المللی

از جمله مهمترین عوامل موثر بین المللی در گشایش گفتگوهای میان دولت ترکیه با عبدالله اوجالان می توان به موارد زیر اشاره کرد:

1-1-        پیامدهای جهانی شدن

در عصر دهکده جهانی و سپس انفجار و انقلاب رسانه ای و کمرنگ شدن مرزهای سیاسی و ... مشاهده می شود تلاش کشورها برای نشان دادن برقراری ارزشهایی همچون نظام دموکراتیک و رعایت حقوق بشر برای ارائه تصویری مطلوب از خود در سطح جهانی، نسبت به گذشته فزونی یافته و این روند به رغم وجود برخی فراز و فرودها در کل آهنگی رو به رشد دارد.  ... ترکیه نیز که به مدت چندین دهه همواره یکی از ناقضان رعایت حقوق بشر در برابر اقلیت کرد و یا گروههای اسلامگرا در عرصه بین المللی  محسوب می شده است و در زمینه دموکراسی نیز با توجه به دخالت های گاه و بیگاه نظامیان و نیز بسته بودن قانون اساسی وضعیت چندان مطلوبی نداشته است از زمان روی کار آمدن حزب اصلاح طلب عدالت و توسعه بدنبال آن بوده است تا چهره بین المللی خود را بنا به اهدافش در سیاست خارجی و نیز اهمیت قائل شدن برای پرستیژ بین المللی خود تغییر و اصلاح نماید. لذا طبیعی است که همزمان با اقداماتی نظیر تلاش برای کم کردن نفوذ و تاثیرگذاری نظامیان در عرصه سیاسی اصلاح قانون اساسی و ... شاهد برداشته شدن گامهای مهمی برای حل مهمترین مساله درگیر در داخل که همانا مساله کرد است هستیم. در نتیجه باید کوشش برای ارائه تصویری بهتر از جامعه و دولت ترکیه در عصر جهانی شدن ارزشهایی همچون حقوق بشر و دموکراتیزاسیون را می توان از جمله عوامل تاثیرگذار (غیرمستقیم) بر گشایش گفتگو میان دولت ترکیه با عبدالله اوجالان رهبر کرد محبوس این کشور قلمداد کرد.

1-2-       فشارهای اتحادیه اروپا

باید تاکید کرد همچنان هدف شماره یک سیاست خارجی این کشور عملی کردن هدف الحاق رسمی به اتحادیه اروپاست. خواسته ای که با مخالفت ها و سختگیری های برخی از کشورهای اروپایی بعضاً تبدیل به یک رویای دست نیافتنی برای این کشور شده است اما دولتمردان ترک در همه حال سعی کرده اند تا برای تحقق این رویا از هیچ اقدامی فروگذار نکنند این امر را حتی در دوران حاکمیت حزب عدالت و توسعه و به رغم در پیش گرفتن سیاست هایی همچون نگاه به شرق و نوعثمانگرایی می توانیم به خوبی مشاهده کنیم. اروپایی ها برای ورود ترکیه به اتحادیه خود موانع و بهانه های مختلفی را مطرح کرده اند که به مانند یک سد عمل می کنند. یکی از این مسائل، مساله و بحران کُرد در ترکیه است. نوع برخورد ترکیه با کردها، عدم اعطای حق برابر شهروندی و مشکلات دیگری که با کردها در این کشور وجود دارد یکی از مهمترین موانع ترکیه برای الحاق به اتحادیه اروپا به شمار رفته است.

 

2- عوامل موثر در سطح منطقه ای

2-1-       تبعات ناشی از وقوع بهار عربی

وقوع بهار عربی و تبعات ناشی از آن یکی دیگر از عوامل موثر در گشایش گفتگوی ترکی –کردی در ترکیه بوده است. ترکیه که طی دو سال اخیر سیاست فعال منطقه ای را در پیش گرفته است و سعی داشته است تا از تحولات خاورمیانه و شمال آفریقا به عنوان فرصتی جهت گسترش نفوذ خود در منطقه و تبدیل شدن به قدرت شماره یک آن استفاده کند؛ سعی داشته است تا نظام حاکم بر خود را برای کشورهای دستخوش تغییر از جمله تونس، مصر، لیبی، سوریه و ... را به عنوان یک الگوی موفق معرفی کند. اما چگونه می شود ادعای دموکراسی و رعایت حقوق بشر و الگو بودن را برای کشورهای خاورمیانه داشت در حالی که خود در داخل حقوق دست کم 20 درصد از ساکنان کردش را زیر پا گذاشته است! لذا یکی از اتهامات جدی وارد آمده به الگوی مورد ترویج ترکیه از سوی فعالان و انقلابیون کشورهای مختلف عربی، اشاره به مساله کرد در ترکیه بوده است. در حقیقت می توان گفت مساله کرد در ترکیه پاشنه آشیل این کشور برای صدور الگوی حکومتی خود و متعاقب آن بسط نفوذش بوده است.

 

2-2-       تبعات همسایگی با حکومت اقلیم کردستان عراق

تحولات کشور عراق طی سالیان پس از سقوط نظام بعثی در این کشور، فاکتور منطقه ای تاثیر گذار دیگر در گشایش گفتگوی ترکیه با اوجالان محسوب می شود. همجواری کردستان عراق با مناطق کردنشین ترکیه و استقرار بخش فرماندهی و قابل توجه نیروهای پ.ک.ک در کوهستانهای قندیل واقع در شمال عراق باعث شده است تا دولتمردان ترکیه با دقت و وسواس قابل توجهی تحولات این منطقه را پیگیری کنند. ترکیه در قبال کردهای عراقی طی دهه اخیر دو استراتژی متضاد را در پیش گرفته است از سال 2003 تا 2008 ترکیه یکی از مخالفان سرسخت قدرت گیری بیش از پیش کردها در عراق و تثبیت قانون اساسی این کشور که فدرالیسم را نهادینه می کرد بود. این کشور همچنین یکی از عوامل موثر در ناکامی کردها برای تصرف شهر کرکوک به حساب می آید اما از سال 2008 بدینسو با تغییرات عمده ای که در سیاست خارجی ترکیه رخ داد شاهد آن هستیم رویه این کشور در قبال حکومت اقلیم کردستان عراق تغییر کرد و سعی کرده است تا این حکومت را با توجه به اختلافاتش با دولت مرکزی و نیز موازنه هویتی شیعه –سنی ایجاد شده در منطقه، به سمت خود کشیده و نوعی اتحاد منطقه ای با هدف های مختلف را پیریزی کند. یکی از مهمترین این اهداف جلوگیری از تاثیرات منفی اقلیم بر کردستان ترکیه و تبدیل کردن این تهدید به یک فرصت برای حل مساله کرد در ترکیه است. جلب حمایت مسعود بارزانی و دیگر رهبران کرد عراقی از گفتگوهای ایمرالی را در این چارچوب می توان ارزیابی کرد.

 

2-3-       تبعات ناشی از بحران سوریه

اما بحران سوریه که ترکیه یکی از فعالترین کشورهای دخیل در آن محسوب می شود از دیگر عوامل منطقه ای موثر بر گشایش گفتگوی کرد –ترک در ترکیه است. هرچند این بحران را می توان در طول بهار عربی نیز ارزیابی کرد اما ویژگی های خاص شمال کردنشین سوریه باعث می شود به عنوان دلیلی مستقل به آن اشاره شود. بیش از سه دهه است که پ.ک.ک و دولت سوریه دارای رابطه با یکدیگر بوده و حزب مذکور از طریق حمایت سوری ها در اطراف دمشق و نیز دره بقاع در لبنان دارای پایگاههایی نظامی بود که البته بخش قابل توجهی از نیروهایش را نیز از میان کردهای سوری تامید می کرد. امروزه نیز حزب اتحاد دموکراتیک که به تعبیری شاخه سوریه ای پ.ک.ک محسوب می شود مهمترین بازیگر و گروه کرد در شمال این کشور محسوب می شود. ترکیه به شدت نگران شعله ور شدن تب خودمختاری طلبی و یا حتی استقلال در شمال سوریه و تسری آن به داخل خود است. داشتن 877 کیلومتر مرز مشترک با سوریه که عمدتاً نیز کردنشین محسوب می شود خود گواه خطر بزرگی است که امنیت ترکیه را تهدید می کند لذا ترکیه علاوه بر افزایش فشار بر کردهای سوریه، سعی می کند از طریق گفتگوها با رهبر پ.ک.ک به نوعی که تاثیرگذاری غیرمستقیم بر تحولات و بحران سوریه بخصوص در مناطق شمالی این کشور داشته باشد.

 

2-4-       جلوگیری از آسیب پذیری در برابر رقبای منطقه ای

یکی دیگر از عوامل موثر منطقه ای که ترکیه را واداشته است تا مساله کرد در داخل را حل کند استفاده رقبای منطقه ای و بازیگران فرامنطقه ای از این پاشنه آشیل ترکیه علیه این کشور است. حتی برخی معتقدند که فعال تر گشتن اقدامات پ.ک.ک طی دو سال اخیر عمدتاً ناشی از تحولات منطقه ای و با حمایت های مستقیم و غیر مستقیم برخی بازیگران رقیب ترکیه بوده است. پس ترکیه ناچار است به نحوی که شده قابلیت به بازی گرفته شدن کارت کردها توسط دیگران علیه خود را از بین ببرد.

 

3- عوامل موثر در سطح داخلی

3-1-       حل مساله پر هزینه ی کرد

همانطور که اشاره شد آغاز بحران و مساله کرد در ترکیه همزمان با تاسیس این کشور بوده است و در تمامی این دهه ها با نوسانات زیادی ادامه داشته است بحرانی که دست کم دهها هزار کشته و میلیاردها دلار هزینه بر روی دست دولت و شهروندان ترکیه (اعم از ترک و کرد) گذاشته است. لذا زمانی می بایست این بحران همزاد با ترکیه برای این کشور حل گردد و از دید دولتمردان این کشور از جمله رجب طیب اردوغان اینک بهترین زمان ممکن برای حل نسبی آن محسوب می شود.

3-2-       کاهش ترس از ارتش

طی سالیان اخیر همواره نظامیان ترکیه ای در مظان این اتهام بوده اند که آنان خود از جمله موانع حل مساله کرد در کشور هستند و حتی مرگ مشکوک برخی طرفداران حل مساله کرد در ترکیه مانند «تورگوت اوزال» ،رئیس جمهور وقت ترکیه، را به گروههایی تندرو در دل نظامیان و افراطیون این کشور نسبت داده می شود. در این چارچوب باید گفت تحول مهمی که در سال های اخیر رخ داده است بازداشت های گسترده نظامیان و کم کردن نفوذ آنها در عرصه سیاسی بوده است به نحوی که می توان گفت ترس از واکنش نظامیان نسبت مذاکره با کردها در این کشور تا حد زیادی کاسته شده است.

3-3-       گشایش مساله کرد در بین ملی گراها و کمالیست ها

عنصر تاثیرگذار دیگر تغییر رویکرد کمالیست ها و ناسیونالیست های سابقاً تندرو و نامنعطف ترک در قبال مساله کرد است. امروز دیده می شود رهبر یکی از احزاب اصلی ملی گرا خود خواهان حل مساله کرد از طریق گفتگو است امری که تا چند سال پیش از این باور کردنی نبود و یا خانم «آیمان برگل گولر» نماینده حزب جمهوریخواه خلق در پارلمان به دلیل اظهارات نژادپرستانه علیه کردها نه تنها مجبور به عذرخواهی می شود بلکه در آستانه اخراج از حزب قرار می گیرد. همچنین می توان به انتقادات «کمال قلیچ دار اوغلو» رهبر حزب مذکور از دولت به دلیل مضروب شدن نمایندگان کُرد ترکیه ای در جریان یک تظاهرات عمومی کردها توسط نیروهای امنیتی شد و رسماً از دولت خواست عذرخواهی کند.

3-4-       عمل به شعارهای انتخاباتی حزب عدالت و توسعه

یکی از شعارهای مهم حزب عدالت و توسعه از بدو قدرت گیری خود حل مساله کرد بوده است این شعار در کنار برخی از عوامل دیگر از جمله مهمترین عوامل موثر در حمایت تاثیرگذار کردها از نمایندگان عدالت و توسعه در سه انتخابات پیاپی در دهه اخیر بوده است. اینک نیز که عدالت و توسعه دو انتخابات مهم در سال جاری و سپس در 2014 در پیش رو دارد آنها می بایست اقداماتی جدی برای یکی از مهمترین شعارهایشان انجام دهند و بتوانند همچنان حمایت اکثریت قابل توجهی از کردها را با خود همراه کنند و در نتیجه به حضورشان در عرصه قدرت ادامه دهند.

3-5-       گسترش فعالیت های پ.ک.ک

گسترش فعالیت های پ.ک.ک در دو سال اخیر و ایجاد درگیری های خونین با نیروهای امنیتی و ارتش ترکیه نیز خود عامل دیگری برای گشایش گفتگوها در ترکیه است لازم به ذکر است طی مدت مذکور حجم درگیری ها و حملات نیروهای پ.ک.ک به نیروهای نظامی و امنیتی ترکیه افزایش چشمگیری یافته است و این امر منجر به افزایش بی سابقه تعداد تلفات طرفین طی 15 سال گذشته شده است. مطمئناً دولت ترکیه پس از سه دهه مبارزه مسلحانه با پ.ک.ک به این نتیجه رسیده است که نمی تواند از طریق راهکار نظامی حزب شورشی مذکور که دارای نفوذ در استانهای 17 گانه کردنشین در این کشور است را وادار به تسلیم کند.

3-6-       فعالیت های قانونی احزاب و شخصیت های کرد

همچنین می توان مجموعه فعالیت های سیاسی احزاب و شخصیت های کرد از جمله حزب آشتی (صلح) و دموکراسی (BDP) و یا افرادی نظیر «احمد ترک» در داخل پارلمان ترکیه را یکی دیگر از عوامل کاهش حساسیت ها به مساله کرد در بین احزاب و بخشی از مردم ملی گرای ترکیه ارزیابی کرد.

3-7-       تداوم نفوذ کاریزماتیک اوجالان بر کردهای ترکیه

اما به عنوان آخرین دلیل می توان به اهمیت نقش و جایگاه «عبدالله اوجالان» رهبر زندانی پ.ک.ک در گشایش گفتگوها اشاره کرد. ماجرای اعتصاب بیش از 700 زندانی کرد در ترکیه برای بهبود وضعیت اوجالان و سپس تبعیت آنها از درخواست اوجالان برای دست کشیدن از اعتصاب خود و نیز انجام تظاهرات های گسترده مردمی در اکثر شهرهای مهم ترکیه در حمایت از وی، خود گواه روشنی بر تداوم نفوذ کاریزماتیک اوجالان در میان کردهای این کشور دارد. لذا در زمانی که اردوغان و دیگر دولتمردان این کشور به این نتیجه رسیدند که می بایست گشایشی جدی در خصوص حل مساله کرد در این کشور انجام شود، او را بهترین گزینه ممکن برای نیل به هدف خود یافته اند. اوجالان نیز به نیکی می داند در عصر حاضر پیروی از تجربه مبارزاتی موفق کسانی همچون «نلسون ماندلا» در آفریقای جنوبی شانس دستیابی به هدف را بسیار بیشتر از دیگر اقدامات می کند. و از این طریق امکان دستیابی کردها به حقوق و شرایط مد نظر و حتی آزادی خود اوجالان محتمل تر خواهد بود!

چشم انداز پیش رو

شاید بتوان دلایل و عوامل تاثیر گذار دیگری را در گشایش گفتگوهای دولت ترکیه با عبدالله اوجالان در زندان ایمرالی بر شمرد. اما به نظر می رسد دلایل و عوامل 13 گانه فوق مهمترین آنها در آغاز گفتگوهای ترکیه با پ.ک.ک بوده هستند. البته باید تاکید کرد که 9 دهه بحران قومی در ترکیه و سه دهه جنگ مسلحانه میان طرفین درگیر در این کشور و ریخته شدن خون دهها هزار نفر از شهروندان این کشور در کنار برخی تحولات جاری در منطقه و یا حوادثی مانند ترور سکینه جانسز در پاریس این واقعیت را نمایان می سازد که فرآیند گفتگو در ترکیه آسان و مطمئناً کوتاه نخواهد بود. اما می توان این امید را داشت که چنانچه تحولی پیش بینی نشده در عرصه سیاسی ترکیه رخ ندهد و دولتمردان این کشور از یکسو و رهبران پ.ک.ک از سوی دیگر بر گفتگو بطور جدی تاکید داشته باشند، مذاکرات آغاز شده در زمستان سالجاری، سرانجام بهاری از صلح و امنیت را برای مردم این کشور اعم از ترک و کرد به ارمغان خواهد آورد.

/ 4 نظر / 33 بازدید
شهلا

جالب بود خوشحالم که بعد از چند ماه بالاخره وب رو به روز کردید البته اگه اشتباه نکنم این نوشته ارزشمند شما مدتی پیش در کرد پرس هم منتشر شده بود به هر حال به دوباره خوندنش می ارزه

سلام آقای پشنگ .. باتوجه به اینکه 6 سال از تاریخ تعیین شده یرای همه پرسی برگزار نشده کرکوک میگذره اوضاع را چطور ارزیابی میکنید آیا اصلا قصد و اراده ای برای برگزاری این همه پرسی وجود داره ؟ منتظر یک تحلیل از شما هستیم

مریم

سلام آقای پشنگ ... ممنون از این همه اطلاعات صریح و گیرا امیدوارم روز به روز تو کارتون موفق باشید [گل][گل] میشه در مورد ایمرالی توضیح بدین؟

یاسین شریعتی

پیروز باشید جناب پشنگ، لینک شدید. باعث افتخار است وبلاگ بنده را نیز در جمع پیوندهای خود قرار دهید.