چرا عربستان در برابر عراق کوتاه آمد؟

تحلیل رخداد

الف- پیشینه روابط عراق و عربستان

در خصوص عوامل تاثیرگذار بر روابط میان این دو کشور همسایه می توان از فاکتورهای مختلفی برای تقسیم بندی و تمیز سازی نام برد. اما یکی از مهمترین آنها، تحولات داخلی کشور عراق بوده است که همواره یک عامل بسیار مهم و تاثیرگذار بر کیفیت رابطه میان دو کشور بوده است. بر این اساس بطور کلی می توان روابط میان عراق و عربستان را به سه دوره متمایز زیر تقسیم بندی کرد:

دوره اول- نظامهای پادشاهی:

سابقه تاسیس هر دو کشور عراق و عربستان به اواخر دهه دوم از قرن بیستم یعنی دوران افول و سقوط عثمانی و تلاشهای انگلیس و فرانسه برای تجزیه این امپراتوری باز می گردد. در جاییکه انگلیسی ها با متحد کردن اعراب ضربه سختی به عثمانی ها زدند و سپس به نشانه سپاسگذاری خود از شریف مکه ریاست سه کشور تحت قیمومیت خود یعنی اردن، عربستان و عراق را به خاندان هاشمی دادند. اما حضور شریف حسین در حجاز دیری نپائید و در سال ۱۹۲۴ پس از حمله قبایل وابسته به آل سعود به مکه و … مجبور به فرار گردید. اما ملک فیصل فرزند شریف حسین به عنوان پادشاه عراق در سمت خود باقی ماند و لذا در ابتدای تاسیس دو کشور، تحولات داخلی عربستان منجر به تیرگی روابط بین دو کشور شد. اما غلبه عنصر وابستگی و رابطه با انگلیس باعث شد تا خیلی زود اختلافات کمرنگ شده و این دو همسایه به رغم داشتن برخی اختلافات ارضی روابط دوستانه تری را دنبال کنند. این روند تا پایان سال ۱۹۵۸ ادامه یافت و هردو کشور پس از پایان جنگ جهان دوم و آغاز جنگ سرد، از نظر نظام بین المللی در بلوک غرب و از منظر منطقه ای در طیف کشورهای محافظه کار عرب قرار گرفتند.

دوره دوم- جمهوری های سوسیالیستی تمامیت خواه:

کودتای ۱۹۵۸ ژنرال عبدالکریم قاسم نه تنها منجر به سقوط نظام پادشاهی در این کشور و برقراری نظام جمهوری شد بلکه به دلیل گرایشهای سوسیالیستی اش، باعث خروج عراق از صف کشورهای هم پیمان با غرب و نزدیکی آهسته آن به بلوک شرق شد. در این زمان، عراق از منظر منطقه ای در میان کشورهای تجدیدنظر طلب با محوریت مصر تحت رهبری جمال عبدالناصر قرار گرفت و عملاً رویه ای غیردوستانه علیه کشورهای محافظه کار و متحد غرب از جمله عربستان و ایران در پیش گرفت. کودتای بعثی ها در ۱۹۶۸ و قبضه کردن قدرت توسط اینان باعث نزدیکی بیش از پیش به شوروی و بستن پیمان استراتژیک با این ابرقدرت در دهه ۱۹۷۰ شد و لذا تنشهای منطقه ای عراق با همسایگانش بیشتر هم شد. در این دوره درگیری های مرزی متعدد اما کوچکی در مرزهای عراق با ایران، عربستان و کویت نیز رخ داد. اما وقوع انقلاب اسلامی در ایران در سال ۱۹۷۹ و خطر گسترش اسلام انقلابی شیعی ناشی از انقلاب ایران، باعث فراموشی کوتاه مدت اختلافات پیشین میان عربستان و عراق شد. لذا پس از حمله عراق به ایران شاهد آن هستیم که سعودی ها و سایر اعضای شورای همکاری خلیج فارس دست به حمایت همه جانبه نظامی، سیاسی، اقتصادی و … از عراق در برابر ایران کردند. دوستی و همکاری عربستان و عراق کوتاه بود. زیرا تنها دو ماه پس از امضای رسمی توافقنامه ۵۹۸ توسط ایران و عراق، کویت تحت هجوم ارتش عراق قرار گرفت. حمله ای که به شدت منافع و حتی تمامیت ارضی عربستان را در خطر قرار داد. لذا سعودی ها بسیار سریع نه تنها به ائتلاف بین المللی علیه عراق پیوستند بلکه خاک و پایگاههای نظامی خود برای انجام عملیات را در اختیار نیروهای غربی تحت رهبری آمریکا نیز قرار دادند از این زمان شاهد آن هستیم که روابط دو کشور به سردترین وضعیت خود در طول کل قرن بیستم رسید. روندی که تا زمان سقوط نظام بعثی در سال ۲۰۰۳ ادامه یافت.

دوره سوم- استقرار جمهوری فدرال در عراق:

حمله آمریکا به عراق و سقوط نظام بعثی باعث ورود عراق به یک دوره گذار شد عراقی ها پس از این دوره نظام دموکراتیک فدرال را برای خود برگزیدند پاسخ مثبت به رفراندم عمومی به قانون اساسی و نیز برگزاری نخستین انتخابات آزاد پارلمانی در این کشور در سال ۲۰۰۵ نخستین قدمهای محکم از مسیر بلندی بود که عراقی ها برداشتند. اما سعودی ها بر خلاف انتظار همچنان از معرفی سفیر و گشایش سفارتخانه خود جهت تایید تحولات رخ داده در عراق خودداری کردند علت این امر هم روی کار آمدن شیعیان و کردها در عراق و در انزوا قرار گرفتن اعراب سنی و نزدیک به عربستان در این کشور بود. در این دوره سعودی ها علاوه بر انکار دیپلماتیک عراق، متهم به دخالت در امور داخلی عراق و همچنین کمک به تروریستهای ضد نظم جدید بودند. اتهامی که بارها از سوی مقامات عراقی و حتی آمریکایی های حاضر در عراق در برابر رسانه های مختلف اعلام گردید.

ب- علل تاثیرگذار بر سعودیها برای ارتقای روابط

سعودی ها پس از ۹ سال پیگیری سیاست عدم تایید تحولات جاری در عراق نهایتاً در فوریه ۲۰۱۲ بطور رسمی این رویه خود را تغییر دادند و «هوشیار زیباری» وزیر خارجه عراق پس از تماس با «سعود الفیصل» همتای سعودی اش خبر داد که همسایه جنوبی عراق پس از ۲۲ سال نخستین سفیر خود با نام «فهد بن عبدالمحسن الزید» را انتخاب کرده است. اما به راستی چرا سعودی ها در این برهه از زمان در سیاست خارجی خود در قبال عراق تجدید نظر کردند؟ در این زمینه می توان به دلایل و عوامل مختلف تاثیرگذاری اشاره کرد که مهمترین آنها در ذیل مورد اشاره قرار گرفته است:

یک- تثبیت عراق

به نظر می رسد سعودی ها پس از نه سال به این نتیجه محتوم رسیده اند که با توجه با واقعیات جمعیتی و سازو کارهای انتخاباتی و سیستم حاکم بر این کشور، قدرت گیری مجدد اعراب سنی در این کشور امر بعیدی است و می بایست عراق جدید با سیستم جمهوری و فدرال و بودن اعراب شیعی در راس قدرت را پذیرفت.

دوم- موازنه منطقه ای شیعی سنی

روی کار آمدن نخبگان جدید در عراق که عموماً از اعراب شیعی و متحدان و دوستان ایران بودند بطور طبیعی منجر به تقویت جایگاه منطقه ای ایران و نیز بهم خوردن موازنه شیعه – سنی در خلیج فارس و خاورمیانه به نفع شیعیان شد. اما خود سیاست خارجی منفی سعودی ها در قبال عراق، نه تنها باعث تضعیف این موازنه نشد بلکه منجر به دور شدن بیش از پیش عراق از کشورهای عرب شد و لذا تداوم این سیاست انتفاع مستقیمی از نظر موازنه قدرت در منطقه برای سعودی ها در بر نداشت داشت. به همین دلیل تلاش برای ایجاد فصل جدیدی از روابط، اقدامی خواهد بود که عراق را تا حدی به خود نزدیک دارد. حدی که اگر چه به منزله یک اتحاد برای سعودیها نباشد اما بتواند از دوستی و اتحاد عراق با ایران بکاهد.

سوم- مرز مشترک گسترده

عراق و عربستان دارای مشکلات مرزی هستند و هنوز بخش گسترده ای از مرز ۸۱۴ کیلومتری میان دو کشور دارای وضعیت نامشخصی است و هر دو نسبت به قسمتهایی از خاک مقابل ادعاهای ارضی دارند. لذا برای جلوگیری از افزایش تنش های مرزی، و نیز استفاده از مرز مشترک به عنوان یک فرصت بجای تهدید آنها، تغییر در سیاست خارجی خود را یک امر لازم می دانسته اند.

چهارم- فشارهای غرب با محوریت آمریکا

از روزی که آمریکا به عراق حمله کرد، آمریکایی ها سعی کردند تا آنچه که در عراق می گذرد و ایجاد می شود را یک پروژه موفق تحت مدیریت و حمایت خود نشان دهند. لذا یک عراق دموکراتیک و توسعه یافته که دوست نزدیک آمریکا محسوب می شود یکی از اهداف این کشور در بین النهرین بود، هدفی که به نوعی در راستای برنامه بلند مدت تری بنام «طرح خاورمیانه بزرگ» بود. لذا در این چارچوب یکی از عوامل تاثیرگذار تایید کننده اوضاع جدید عرارق، پذیرش این کشور از سوی همسایگان و کشورهای دیگر بود، امری که هرچند توام با تلاش فراوان آمریکایی ها بود اما به تائید سعودی ها نرسید. تداوم نسبی فشارهای آمریکا در کنار دیگر عوامل باعث بازبینی و به تعبیری دیگر عقب نشینی عربستانی ها از سیاستهای پیشینشان در قبال عراق شد.

پنجم- تحولات خاورمیانه بخصوص پس از وقوع بهار عربی

تحولات ناشی از بهار عربی و تغییر چهره سیاسی خاورمیانه و شمال آفریقا یکی دیگر از فاکتورهای تاثیرگذار در تجدید نظر سعودی ها در قبال عراقی ها است. سعودی ها در کنار غربی ها تلاش کرده اند در طول یکسال گذشته با دفع خطر داخلی این تحولات، بر تبدیل کردن بهار عربی به یک فرصت جهت پیشبرد اهداف منطقه ای شان گام بر دارند. تحولات سوریه شاید در حال حاضر مهمترین تحول مورد توجه سعودی ها باشد که در آن همراه نمودن عراق با خود با توجه به مرز مشترک این کشور با سوریه برایشان یک اهمیت راهبردی دارد.

ششم- برگزاری اجلاس سران اتحادیه عرب در عراق

سرانجام اینکه برگزاری اجلاس آتی سران اتحادیه عرب در بغداد و به دست گرفتن ریاست دوره ای این اتحادیه توسط عراقی ها باعث می شود این کشور در تصمیمات کلیدی این اتحادیه نقش پر نفوذتری را ایفا کند. به همین دلیل داشتن روابط تنش آلود با عراق در زمانی که سعودی ها بیش از هر وقت دیگری به اهمیت اتحاد اعراب برای پیشبرد اهدافشان (بطور مثال در سوریه) واقف هستند اصلا به نفع این کشور نیست. لذا آنها سعی کرده اند با معرفی سفیر جدید خود به عراق در مقابل نوعی انعطاف و همراهی بیشتر توسط سیاستمداران این کشور را بدست آورند.

چشم انداز رخداد

همانطور که اشاره شد  اقدام سعودی ها در معرفی سفیر جدید خود در عراق پس از ۲۲ سال نوعی تلاش برای ایجاد فصل نوینی در روابط میان دو کشور محسوب می شود. اما این تلاش و دلایلی که سعودی ها را واداشت تا به ارتقای سطح دیپماتیک خود با همسایه شمالی شان دست زنند دال بر ورود کامل دو کشور به یک عصر طلایی و اتحاد گونه نیست. چرا که واقعیات ژئوپلتیک عراق، کیفیت جمعیت مذهبی این کشور، سیستم حاکم بر آن و پتانسیل های همیشگی آن برای نقش آفرینی منطقه ای در خلیج فارس و همچنین جهان عرب، باعث می شود این کشور در هر حالتی یک رقیب و یا دوست نامطمئن برای سعودی ها محسوب شود. لذا سعودی ها هم در رابطه با عراق سراسر یک رفتار دوستانه و با حسن نیت را دنبال نخواهد کرد و در کنار ارتقای دیپلماتیک روابطشان با عراق همچنان از ظرفیت ها و فرصتهای موجود برای تحت فشار قرار دادن دولتمردان این کشور استفاده خواهند کرد.

/ 0 نظر / 10 بازدید