چرایی اعلام خروج ناگهانی و کامل نظامیان آمریکایی از عراق

تحلیل رخداد

پیشینه حضور آمریکایی ها در عراق

هرچند در ابتدای دهه ۱۹۹۰ و پس از اشغال کویت توسط عراق، نبرد سختی میان نظامیان آمریکایی (و متحدین بین المللی شان) با عراق در گرفت که منجر به شکست و عقب نشینی عراق شد اما ورود و استقرار آنها در خاک عراق نخستین بار در مارس ۲۰۰۳ و در خلال حمله به دولت بعثی به بهانه داشتن تسلیحات کشتار جمعی، انجام پذیرفت. شمار این نیروها در آن زمان بیش از ۱۵۰ هزار نفر بود که توسط چندین هزار نفر از نیروهای نظامی کشورهای متحد آمریکا از جمله انگلیس، استرالیا، کره جنوبی و … همراهی می شدند. هرچند ارتش وفادار به صدام تنها توانست یکماه در برابر این نیروها مقاومت کند و بغداد بسیار آسان تر از پیش بینی های اولیه سقوط کرد اما گذار سخت از نظام پیشین به نظام جدید و تبدیل شدن عراق به صحنه تقابل میان القاعده با غربی ها و همچنین رقابتهای تودرتو و پیچیده کشورهای منطقه ای با یکدیگر و نیز با قدرتهای فرامنطقه ای در کنار مخالفت بخشی از مردم عراق با حضور خارجی ها در این کشور باعث بی ثباتی و ناآرامی های ممتد و گسترده ای شد به نحوی که آمریکایی ها تقریبا تا پایان سال ۲۰۰۸ نتوانستند از حجم نیروهای اولیه خود در عراق بکاهند و حتی از کشورهای دیگر نیز کمک بخواهند.

در سال ۲۰۰۸ که دولت جدید عراق چشم انداز روشن تری در زمینه کنترل امنیت و مدیریت سیاسی جامعه در پیش روی خود می دید و همچنین بخشی از اعراب اهل سنت با حاکمان جدید آشتی کرده و وارد چرخه قدرت شده بودند؛ میان آمریکا و عراق یک پیمان امنیتی دو جانبه به امضا رسید که طی آن طرفین توافق نمودند ظرف مدت سه سال تمامی نیروهای نظامی آمریکایی از عراق خارج شوند. بر اساس مکانیسم زمانی تنظیم شده در معاهده مذکور، هرچند ماه یکبار از شمار نیروهای آمریکایی در عراق کاسته می شد این روند در طول سه سال اخیر بطور متداوم ادامه یافت به نحوی که در پایان تابستان سالجاری تنها ۴۷ هزار نفر از نظامیان آمریکایی در عراق باقیماندند.

اما چندین ماه پیش از رسیدن به موعد مورد نظر در توافقنامه امنیتی، آمریکایی ها خواهان تمدید حضور بخشی از نیروهای خود در عراق شدند مساله ای که با چالشهای جدی در داخل عراق مواجه گردید و دولت ائتلافی عراق که از گروههای مختلف قومی و مذهبی این کشور تشکیل شده است به دلیل تنوع و بعضاً تضاد رای و منافع این گروهها نتوانست پاسخ صریح و روشنی به خواسته آمریکایی ها بدهد. لذا این امر از یکسو به مهمترین مساله داخلی عراق طی سال ۲۰۱۱ تبدیل شد و از سوی دیگر به یکی از مسائل با اهمیت آمریکا در سیاست خارجی اش در عراق منجر گردید. پس از چندین حضور مقامات آمریکایی در عراق از جمله «جو بایدن» ، معاون اوباما، و نیز سفر مالکی به آمریکا، طرفین رد حال دستیابی به توافقاتی به نظر می رسیدند که به ناگاه، کاخ سفید از تصمیمش مبنی بر خروج کامل نیروهای نظامی آمریکا از عراق طبق معاهده امنیتی دوجانبه خبر داد!

چرایی اعلام خروج کامل نظامیان از عراق

در چرایی اتخاذ این تصیم توسط مقامات کاخ سفید می توان دلایل و علل زیر را به عنوان فاکتورهای تاثیرگذار بر شمرد:

الف- رقابتهای سیاسی داخل آمریکا

ایالات متحده آمریکا کمتر از یکسال دیگر انتخابات ریاست جمهوری را در پیش رو دارد به همین دلیل گفته می شود بسیاری از تصمیمات، مواضع و ژستهای مقامات مختلف این کشور در دو حزب دموکرات و جمهوریخواه طی ماههای اخیر و نیز پیش رو متاثر از فضای انتخاباتی و محاسبات مرتبط با آن است. در خصوص وضعیت نیروهای نظامی آمریکا در خارج از این کشور، اوباما در کوران مناظرات داغ انتخاباتی پیشین ضمن انتقادهای شدید از جنگ طلبی جورج بوش، به طرفدارانش که موجب پیروزی اش گشتند وعده داده بود سربازان آمریکایی در عراق و افغانستان را به کشورش باز خواهد گردانید. وی پس از پیروزی اش در انتخابات برای نشان دادن عزم خود، از معاهده امنیتی دوجانبه با عراق و تعیین مکانیسم خروج نیروهای نظامی حمایت جدی به عمل آورد اما با توجه به نوسان وضعیت امنیت در عراق و برخی دغدغه ها و نگرانی ها از تفوق دولتهای منطقه و همسایه این کشور، دولتش عملاً همان راه دولت بوش را در پیش گرفت. این روند حتی منجر به انتقادات جدی جمهوریخواهانی شد که زمانی خود در آماج حملات انتقادی اوباما بودند. در این زمینه «دیک چنی» چند ماه پیش تر از امروز گفت اوباما می بایست از بوش معذرت خواهی کند چراکه هم اینک همان راهی را می رود که بوش پیش از این رفته بود! به نظر می رسد رسیدن به موعد انتخاباتی در آمریکا و تلاش اوباما برای تکرار ریاست جمهوری اش باعث شده است تا وی بصورت نمادین برخی از وعده های انتخاباتی اش را به رغم فراهم نبودن شرایط مناسب و ایده ال پیگیری کند و در زمانی که امکان خروج نظامیان آمریکایی از افغانستان وجود ندارد حداقل این خروج را در عراق که وضعیت بهتری دارد متحقق کند تا در کارزار انتخاباتی آینده بتواند دیدگاه بخشهایی از طرفدارانش را تامین و همچنین از تیزی پیکان انتقادات رقبا تا حدی بکاهد!

ب- عدم توافق با عراقی ها

اما عامل تاثیر گذار دیگر در اتخاذ تصمیم خروج کامل نیروهای نظامی آمریکایی از عراق به عدم دستیابی به توافقی جدی با عراقی ها در این زمینه است. آمریکایی ها مطابق سنت چند دهه اخیری که در قبال نیروهای نظامیشان در کشورهای مختلف دنبال می کنند خواهان گرفتن مصونیت قضایی آنان در عراق بودند امری که با مخالفت بیشتر احزاب و جریانهای سیاسی عراقی مواجه شد. گروههای مختلف عراقی در این زمینه را می توان به سه دسته تقسیم کرد. موافقین، مخالفین و طرفداران مصونیت محدود. احزاب مختلف کُرد (بغیر از حزب اتحاد اسلامی) از طرفداران اعطای مصونیت به نظامیان آمریکایی بودند. حتی برخی گروهها و احزاب شیعه از جمله حزب الدعوه و مجلس اعلا را نیز می توان در این دسته جای داد هرچند در سیاستهای اعلامی خود را مخالف دادن مصونیت به آمریکایی ها نشان می دادند. اما اعراب سنی عموماً جزء موافقان اعطای مصونیت جزئی بودند در این زمینه «اسامه نجیفی» رئیس پارلمان عراق که از لیست العراقیه است گفته بود ما بیشتر از یک مصونیت جزئی برای حل مشکل حضور آمریکایی، اعطا نخواهیم کرد و نهایتاً جریان صدر و برخی گروههای تندروی غیر رسمی سنی عرب مخالفان دادن هرگونه مصونیتی به آمریکایی ها بودند. در چنین فضایی آمریکایی ها گرفتن موافقت کامل پارلمان عراق برای مصونیت قضایی نظامیانشان را بسیار سخت و حتی ناممکن می دانستند لذا این عدم همراهی عراقی ها هم یکی دیگر از عوامل تاثیر گذار در اتخاذ تصمیم خروج نظامیان آمریکایی از عراق می توان ارزیابی کرد.

ج- هزینه های بالای نظامی

یکی دیگر از مسائل تاثیرگذار در اعلام تصمیم خروج نظامیان آمریکایی از عراق، به هزینه بالای آنها آمریکایی در عراق بر می گردد آمریکایی ها از بدو ورودشان به عراق، صدها میلیارد دلار هزینه کرده اند هزینه های سرسام آوری که بسیاری از کارشناسان آن را از جمله عوامل تاثیرگذار در بحران مالی این کشور ارزیابی می کنند. دولت عراق هم نه در وضعیتی است که این هزینه ها را پرداخت کند و نه می توان امید به قبول آن از سوی پارلمان آن داشت.

د- تثبیت نسبی وضعیت عراق

تثبیت نسبی فضای سیاسی عراق و کارامدی بیش از پیش دولت نوپای این کشور از جمله عوامل تاثیرگذار دیگری است که نجر به تسهیل روند خروج نظامیان آمریکایی شده است امری که در افغانستان وضعیت معکوسی داشته است و شاهدیم همچنان پس زا ده سال آمریکایی ها به تعداد نیروهایشان در آنجا افزوده اند و یا دست کم با احتیاط بیشتری از خروج احتمالی از این کشور صحبت می کنند.

و- تداوم بی ثباتی افغانستان

همانطور که اشاره شد بر خلاف عراق، افغانستان وضعیت بی ثبات سیاسی خود را حفظ کرده است و نیروهای شورشی طالبان همچنان دارای قدرت تاثیرگذاری زیادی در این کشور هستند که حتی اگر امریکایی ها خارج شوند توان براندازی دولت کرزای را خواهند داشت. در چنین فضایی استراتژی نظامی امریکا در دوران ریاست جمهوری اوباما کاستن از نیروها در عراق و افزودن به آنها در افغانستان است. اوباما بارها افغانستان را همچنان جبهه جنگی توصیف کرده است. خروج کامل از عراق در زمانی که دولت آمادگی نسبی دارد باعث می شود تمرکز و توجه آمریکایی ها در افغانستان بیشتر شده و در چنین وضعیتی بتوانند طالبان را یا شکست داده و یا وادار به پذیرش ساختار جدید حاکم بر این کشور کنند.

ی- تاکید بر حضور پررنگ سیاسی

اگر در تعریف قدرت ابعاد مختلفی برای آن قائل باشیم در خواهیم یافت که تنها بعدی از قدرت را قدرت سخت (اجباری) با نمادهای نظامی و تسلیحاتی تشکیل می دهند و بعد دیگر و شاید مهمتر آن قدرت نرم باشد که خود را در قالبهای هنجاری، ابزاری و نهادی نشان می دهد آمریکا نیز در زمان اوباما عمدتاً در خاورمیانه سیاست تغییر ماهیت قدرت تاثیرگذاری از بعد سخت به بعد نرم آن را داشته است. لذا می بینیم همزمان با اعلام خروج نیروهای نظامی آمریکایی از عراق، از سوی دستگاه سیاست خارجی این کشور اعلام می شود که سفارتخانه این کشور دارای ۱۵ هزار کارمند خواهد بود. تعداد کارمندی که یک رکورد در عرصه دیپلماسی بین المللی محسوب می شود. لازم به ذکر است که آمریکایی ها در عراق دارای بزرگترین سفارتخانه جهان نیز می باشند که مساحتی برابر با ۸۰ برابر یک زمین فوتبال دارد.

لذا دولت اوباما می کوشد عراق را تبدیل به مرکز دیپلماسی منطقه ای خود در خاورمیانه کند دیپلماسی که با وقوع بهار عربی در اکثر کشورهای منطقه از هر زمان دیگری مهمتر به نظر می رسد. لذا همانطور که برخی کارشناسان اعلام کرده اند اعلام خروج کامل نظامیان آمریکایی از عراق به معنای پایان سلطه و تاثیرگذاری این کشور در میان رودان نخواهد بود.

چشم انداز پیش رو

همانطور که اشاره شد اعلام تصمیم اوباما برای خروج کامل نظامیان امریکایی از عراق در زمانی که پارلمان عراق خود را آماده بررسی درخواست آمریکایی ها برای دادن مصونیت به نظامیانش می کرد، خبر غیرمنتظره ای حتی برای جمهوریخواهان این  کشور بود. به نظر می رسد در میان دلایل مختلفی که در سطور بالا طرح و بررسی شدند کیفیت مسائل سیاسی داخل آمریکا و بخصوص در پیش بودن موسم انتخابات ریاست جمهوری در این کشور تاثیرگذارترین فاکتور در تصمیم اعلام خروج نظامیان این کشور از عراق خواهد بود. اما همانطور که اشاره شد با توجه به حجم بالای سرمایه گذاریهای آمریکایی ها در امور زیرساختی و زیربنایی عراق، تعداد بسیار بالای دیپلماتها، تعدد و تکثر شرکتهای امنیتی خصوصی (اما آمریکایی) فعال در این کشور، خبر اعلام خروج نظامیان آمریکایی از عراق به معنای آغاز دوران «عراق بی حضور آمریکا» نخواهد بود! اما با اینحال نیز باید گفت این خروج در استقلال بیش از پیش قوای داخلی عراق تا حدود زیادی می تواند کارگر افتد و برای مردم عراقی نیز یک روز نمادین و تاریخی محسوب می شود.

/ 0 نظر / 10 بازدید